INDISCHIANA JONES
Een verhaal over een avontuurlijke KNIL expeditie op Borneo in 1948.
Na de publicatie van deel 1 waarin de AANLEIDING en het SPEURWERK en deel 2 met de EXPEDITIE, zijn nieuwe details aan het licht gekomen mede dankzij inbreng van de lezers Surya Atmadja, Boeroeng, Bokeller, Pierre de la Croix, P. Lemon, Masrob, Arthur Olive en Jan A. Somers. Daarvoor mijn hartelijke dank! Interessant en leuk materiaal voor een derde deel.
Deel 3
OVER en UIT
“Over en Uit” wordt vaak foutief gebruikt in radiocommunicatie. Je draagt een gesprek “over” of je sluit het af met “uit”. Niet beide tegelijk. Voor dit verhaal is het echter een toepasselijke titel.
Expeditieteam
Deel 2 besloot met de namen van de KNIL topografen van de expeditie. Die namen waren afkomstig van de achterzijde van de foto’s. Soms met voorletters, soms alleen een naam. Aanvullend speurwerk o.a. in Japanse interneringskaarten en aanvullende gegevens van Boeroeng leverden een verbeterde lijst op.
- Aboe, waarschijnlijk Aboe Minoeminardi, geb. 1912, militair van garnizoen West-Borneo.
- Dachlan
- R. Elmensdorp.
- J.F. Geuther, Johan Frederich, 1922-2004, Kpl Top. Dienst Bandoeng, 10-3-1948 tot 4-8-1950.
- Gotlieb, waarschijnlijk Herman Adalbert, geb. 1906 in Soengai Gerong.
- Noordermeer
- R. Paulus, René.
- A. Roumimper.
- F.H. Thieme, Frans Hugo, geb. 1905, Lt Top. Dienst Bandoeng.
- Weise, waarschijnlijk Ernst Adalbert Theodore, geb. 1909, militair van garnizoen West-Borneo.
Twee KNIL militairen die genoemd werden in Pontianak en Bandoeng maar niet op de expeditiefoto’s staan zijn de officieren D. Lans en A.O. Clements. Waarschijnlijk waren zij werkzaam op het KNIL hoofdkwartier in Pontianak.
Indiana Jones’ hoed, pistool en ….
We kennen allemaal de karakteristieke uitrusting van Indiana Jones: zijn hoed, zijn pistool en zijn … lasso-zweep. Op de expeditiefoto’s zagen we al de KNIL hoed en de pistoolholster en geloof me of niet, onze Indischiana Jonessen hadden ook een lasso-zweep! In het midden van de visvangstfoto van Soengai Pendjelajan (zie deel 2) staat op de achtergrond een persoon die de lasso-zweep boven zijn hoofd zwaait.
(uitsnede foto visvangst Soengai Pendjelajan, 1948)
Vissen vangen zonder hengel
Op de foto van de visvangst is geen hengel of schepnet te zien. De vraag rijst hoe ze de vaak grote vissen gevangen hebben. Plotseling schoot me te binnen wat mijn vader ooit vertelde over vissen vangen: “Dat deden we met dynamiet. Aansteken en in het water gooien. Door de drukgolf van de ontploffing gaan de vissen dood en kun je ze gewoon met de hand uit het water halen.”
Het expeditieteam had waarschijnlijk springstof bij zich om rotsblokken uit de weg te ruimen dus konden ze daar ook mee gaan vissen….
Theodoliet en Embleem
Dat de theodoliet erg belangrijk was voor het werk van de topografen was duidelijk te zien op de foto’s. Het was ook het enige landmeetinstrument op de foto’s. Blijkbaar zo belangrijk en onderscheidend dat de theodoliet zelfs in het embleem van de Topografische Dienst was verwerkt en in de schouderpassanten van de overhemden. Het embleem heeft de kleuren groen voor het Indische landschap en oranje voor het KNIL.
noot: De Indonesische Topografische Dienst heeft eveneens de theodoliet als symbool
Theodoliet logo op embleem en schouderpassant
KNIL hoed
De foto van militair Lahua met zijn Indiana Jones hoed was de aandachtstrekker voor het Indischiana Jones verhaal. Dat lijkt aardig gelukt te zijn gezien de vele reacties. Wat ik echter geen moment voorvoeld heb was dat de KNIL hoed veel reacties zou opleveren. Geweldig! Daarom hier een samenvatting van de reacties op de KNIL hoed.
De hoed is gemaakt van dunne reepjes gevlochten bamboe en wordt daarom ook KNIL bamboehoed genoemd. In de kleuren bruin en groen. De brede rand biedt bescherming tegen regen en felle zon.
Er zitten twee drukknopen op waarmee de zijflappen omhoog vastgezet kunnen worden en waaraan een leren kokarde meestal rood-wit-blauw, bevestigd kan worden. Men zegt dat de drukknopen pas zijn toegevoegd toen het KNIL trucks kocht waar drie soldaten naast elkaar konden zitten! Waar of niet waar, het is in elk geval leuk om te geloven.
bron: http://www.indisch4ever.nu
Vergelijkbare hoeden die genoemd werden waren de:
Australische hoed (slouch hat) bekend van de Crocodile Dundee films, niet van bamboe maar van vilt en iets lager dan de KNIL hoed.
Boerenhoed van de Zuid-Afrikaanse boerencommando’s.
Bonihoed van Zuid-Celebes. Deze hoed lijkt op een bolhoed.
Congohoed gebruikt rond 1960 in Nieuw Guinea, lijkt op de Australische hoed.
Waarom West-Borneo?
Sommige lezers vroegen zich af waarom het grote karteringsproject uitgerekend van start ging in West-Borneo. Er zijn genoeg redenen te bedenken. Economisch waren daar grote belangen vanwege olie, goud, delfstoffen en hardhout. Politiek speelde er veel in de na-oorlogse tijd, met name het afbakenen van territoriale gebieden en Borneo is vanwege de ligging in de regio, de havenplaatsen en de heuveltoppen ook militair strategisch belangrijk. Een van de geopperde redenen was het belang voor Sultan Hamid II van Pontianak. Hij was Generaal Majoor van het KNIL en Adjudant in Buitengewone Dienst van HM Koningin der Nederlanden. Het in kaart brengen van West-Borneo kwam hem natuurlijk goed uit. Maar de keuze voor West-Borneo kan ook gewoon pragmatisch zijn geweest: niet te ver weg, nog veel in kaart te brengen, genoeg geldelijke en materiële steun van de Amerikanen.
Het vinden van de ware redenen voor de keuze van West-Borneo lijkt me een prachtige klus voor historici.
Topografische Dienst Over-en-Uit.
Na de Tweede Wereldoorlog was de Topografische Dienst gevestigd in Delft, vervolgens in Emmen (1985) en daarna in Zwolle (2010) als onderdeel van het Kadaster. Van militaire eenheid naar civiele instantie. De naam Topografische Dienst werd veranderd in Geo-informatie. Een bloedeloze naam voor de restanten van de eens befaamde Topografische Dienst. Het lijkt er zelfs op dat het Kadaster de Topografische Dienst uit de geschiedenis wil poetsen.
(uitsnede foto beëdigingsceremonie, Bandoeng 1950)
Citaat Prof. Ferjan Ormeling in Geo-Info 2011-6:
“Bij al onze zorg om het cultureel erfgoed is het wellicht ook goed als we deze roemruchte dienst die, volgens dezelfde website, nu is opgegaan in de afdeling geo-informatie van het Kadaster, wat meer in ere houden. Maar daarnaast is het zaak dat we ook de gevestigde terminologie waarop onze beroepen zijn gebaseerd (en die bijvoorbeeld vastgelegd is in het Kartografisch Woordenboek dat de Nederlandse Vereniging voor Kartografie in 1990 heeft uitgegeven) handhaven, en in elk geval kadastrale en topografische kaarten van elkaar blijven onderscheiden.”
Met dit citaat sluit ik de Indischiana Jones verhalenserie af.
Ik zie het Kadaster geen expedities doen en al helemaal niet met hoed, pistool en zweep!
Veel dank voor jullie interesse en reacties.
Ferry Geuther 3 mei 2015
Bronnen:
• Artikel “Kadastrale of topografische kaart?”: Ferjan Ormeling in Geo-Info 2011-6.
• Embleem en schouderpassant KNIL Topografische Dienst: http://www.hetdepot.com.
• Foto’s lasso-zweep en geodetisch instituut: collectie F.G. Geuther.
• Interneringskaarten: http://www.gahetna.nl.
• Lezersreacties op deel 1.
• Sultan Hamid II: en.wikipedia.org; mbasic.facebook.com/notes/sultan-hamid-ii.
Noot van de auteur:
Dit verhaal is geschreven zonder commerciële doelstelling. Ik heb geprobeerd een zo goed mogelijke reconstructie te maken maar kan niet instaan voor de volledigheid en correctheid van het verhaal. Mocht u over aanvullende informatie beschikken dan hoor ik dat graag.
Auteur: F.G. Geuther
© mei 2015
Schriftelijke toestemming van de auteur is vereist indien u gebruik wilt maken van (delen van) deze publicatie voor verdere openbaarmaking.
Voor gebruik van de afbeeldingen van embleem en schouderpassant: http://www.hetdepot.com