De stille opmars naar apartheid

Eduard Steinmetz schrijft en publiceert over verzwegen familieverleden te Indië, maar ook over verzwegen nationaal koloniaal verleden.

De stille opmars naar apartheid en arrogant bestuur Nederlands-Indië 1920-1940 haalde geest Indonesisch nationalisme uit de fles.

De  Indische opvoeding van de latere Gouverneur Generaal  Huib van Mook in de eerste twee decennia van de 20e eeuw , de tijd van tempo doeloe,  ademde een impliciete ereplicht van ethische politiek en een verlangen naar een ‘vrij en gelukkig Indonesië’ ( van Mook’s  levensmotto), voor allen die er geboren en getogen waren.  Op school waren destijds weliswaar de meeste leerlingen van Europese komaf, maar er waren ook Chinese, Javaanse en Indische leerlingen. Van raciale animositeit was – toen nog – geen sprake. De stilzwijgende kentering lijkt hem in de periode 1919-1929 te zitten. Pas dan merkt de destijds zo’n 35 jaar oude Huib van Mook, na een lang studieverlofterug in Indië,   dat het contact tussen bestuur en bevolking was veranderd. De verhouding tussen bestuursambtenaren en ‘vooraanstaande personen van de inheemsche wereld’ was ‘minder vertrouwelijk’ geworden.  Frappant is dat ook Soekarno later op deze toenemende tweedeling  wijst. En ook in het verhaal Oeroeg van Hella Haase is de kern van het verhaal de tweespalt tussen de voormalige twee boezemvrienden, de Hollandse ‘Johan’ en de Indonesiër Oeroeg, die in hun 20-er jaren te zeer in verschillende kampen terecht komen om nog vrienden te (kunnen) zijn.

Van Mook wilde daadwerkelijk dat Nederland zijn emancipatoire taak zou volbrengen en dat impliceerde een zelfstandige Indonesische staat, op basis van gelijkwaardigheid in een soort gemenebest met Nederland en Nieuw Guinea alsook de West en Suriname .

Daartoe had hij met een aantal geestverwanten een Vereniging tot Bevordering van de Maatschappelijke en Staatkundige Ontwikkeling van Nederlands Indië met een orgaan ‘De Stuw’ opgericht,  welk orgaan er een voor die tijd vooruitstrevende visie op de koloniale samenleving op na hield. Zij was met haar 270 leden de enige en slechts bescheiden tegenhanger van de reactionaire Vaderlandse Club, die maar liefst 6000 leden had en een orgaan met een oplage van maar liefst 10.000 exemplaren; in een omgeving van maximaal 250.000 Europeanen aanzienlijk .
De Vaderlandse Club was opgericht aan de ‘bittertafel’ van de Simpangsociëteit te Soerabaja, was in feite een ondernemers- en werkgeversclub en stond voor krachtige Nederlandse gezagshandhaving en was tegen de ethische politiek en ook tegen het beleid van Gouverneur Generaal De Graeff, voor de conservatieve lijn van GG de Jonge en later GG van Starkenborg

Van Mook vroeg zich af wat de zin was van het ‘uitbundig geopenbaarde verlangen ‘ tot krachtige gezagshandhaving terwijl er al uitermate krachtig werd opgetreden. Zo krachtig dat het beleid elke kritiek van het ‘reactionaire kamp’ kon doorstaan. De aanstichters van opstanden zaten immers langdurig opgeborgen in Boven–Digoel en Soekarno zat achter slot en grendel in Bandoeng. Vervolgens legt van Mook  de vinger op de pijnplek, namelijk wat de werkelijke bedoeling van de Vaderlandsche Club was, te weten:

‘ We zijn hier en we zullen hier blijven heerschen; op ons belang zal het bewind blijven ingesteld, wat er van jullie ( lees: de Stuw cs) ook groeit. Het verlangen naar een onafhankelijk volksbestaan komt Indië niet toe. …..; wij die haastig zullen ‘repatriëren’ zodra we ‘binnen’ zijn; die ónze kinderen de Hollandsche opvoeding ( lees: superieur onderwijs & etiquette van de heersende klasse) niet zullen onthouden; die van het millioenenvolk van deze eilanden ons steeds meer verwijderd voelen, ons zelfs vijandig tegenover zijn opleving, zijn ontwikkeling stellen, wij met ónze verlangens en herinneringen in Nederland … , wij zullen krachtig ( lees: met geweld) de overheersing handhaven zolang wij kunnen; wij zullen trachten zolang mogelijk te voorkomen dat in dit land een eigen bewind met een eigen belangenwaardering groeit’.

Scherper had vermoedelijk geen der leden van de Vaderlandse Club het kunnen, maar ook willen verwoorden. Want door deze verwoording werd de Vaderlandse Club als het ware ontmaskerd als de grote club van kolonialen en reactionairen,  die zij in feite  was. Met vaderlandlievendheid had het weinig te maken. Met economisch eigen belang des te meer.

Zelfs het woord Indonesiër,  aanduiding voor zo’n 65 a 70 miljoen  inlanders , werd door de Vaderlandse Club al als verraad gezien.  De oppermachtige Vaderlandse Club  beschuldigde de kleine oppositiegroep ‘de Stuw’ van ondermijning van het Nederlandse gezag en eisten zelfs verbanning van het woord Indonesiër als een uitvinding van revolutionairen en extremisten. Waarop van Mook zich afvroeg of aldus sprake was van het begin van een samenwerking met de fascisten. De NSB bejubelde immers de ondemocratische gezagsuitoefening – in feite dictatuur- van de Gouverneur Generaal.

En nadat de nog mild verwoorde oproep tot zelfbestuur in de petitie Soetardjo ( 1938) vanuit de Volksraad  hooghartig door Den Haag was afgewezen, gooide van Starkenborg nog wat meer olie op het vuur.  Wat  hem betreft zou  het nóg wel eens 350 jaar kunnen duren vóór Indië rijp zou zijn voor zelfbestuur. En dan verweet deze reactionaire Vaderlandse Club  de Stuw nota bene hooghartigheid.   Over de pot en de ketel gesproken……   Het zou binnen 5 jaar  als een boemerang op hen terugslaan. Binnen 10 jaar werden zij de archipel uitgewerkt.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Gast Pikirans. Bookmark de permalink .

22 reacties op De stille opmars naar apartheid

  1. Loekie zegt:

    Van Mook was gouverneur-generaal?

  2. Bung Tolol zegt:

    Denk het niet ,Van Mook was in januari 1942 benoemd tot luitenant-gouverneur -generaal en in 1945 was hij minister van kolonien .Geen G.G.dus .

  3. Boeroeng zegt:

    Geen GG, maar wel een van de belangrijkste mensen in de onderhandelingen
    http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn1/mook
    https://nl.wikipedia.org/wiki/Huib_van_Mook
    Geboren in Semarang van ouders uit Nederland. Middelbare school in Indië, daarna naar Nederland voor verdere studie

    • Jan A. Somers zegt:

      Het was wel wat ingewikkelder. Niet mijn schuld! Niet schieten dus:
      Op verzoek van de gouverneur-generaal verliet Van Mook op 7 maart 1941 Indië om zich ter beschikking van de Nederlandse regering te stellen. Hij werd weer tot minister van koloniën benoemd. Eerder al was een groep van vijftien ‘deskundige en representatieve’ personen naar Australië overgevlogen.
      Na aankomst in Londen op 26 april 1942 stelde Van Mook de Nederlandse regering voor hem als luitenant-gouverneur-generaal te belasten met het Algemeen Bestuur. Minister-president Gerbrandy, bevreesd voor een te grote mate van zelfstandigheid van de naar Australië uitgeweken Indische bestuurders, aanvaarde dit voorstel niet; integendeel, op 6 mei 1942 werd het Algemeen Bestuur over Nederlands-Indië opgedragen aan de minister van koloniën waarmee de Indische regering als zodanig was opgeheven. Het was een koppeling tussen Opperbestuur en Algemeen Bestuur die Van Mook, op 25 mei benoemd tot minister van koloniën, zou typeren als een staatsrechtelijk monstrum. Om een ongewenste vermenging in de uitoefening van beide functies te voorkomen werd op 11 juni bij koninklijk besluit de Raad van Bijstand voor Nederlandsch-Indische Zaken ingesteld ter ondersteuning van het Algemeen Bestuur. Was er in formele zin geen sprake meer van een Indische regering, de vroegere kennissenkring van Van Mook, nu verenigd in de Nederlandsch-Indische Commissie, wist de weg naar ‘hun’ minister in zijn functie van Algemeen Bestuurder wel te vinden. Op 23 december 1943 werden twee regelingen met betrekking tot een toekomstig bestuur vastgesteld die voorzagen in een Indische regering onder een luitenant-gouverneur-generaal voor een buiten Nederlands-Indië gevestigde regering, belast met de terugkeer, en een tijdelijke voorziening voor een regering in Indië in afwachting van een definitieve regeling alsmede de voorgenomen staatkundige hervormingen. De onbevredigende dubbelfunctie van Opperbestuur en Algemeen Bestuur was ook fysiek onhoudbaar gezien de reisafstanden tussen Londen, Ceylon en Australië. Op 14 september 1944 werd de eerste van de hiervoor genoemde voorzieningen geëffectueerd, overigens met behoud van de dubbelfunctie: Van Mook werd naast zijn ministerschap belast met de functie van luitenant-gouverneur-generaal met Brisbane als standplaats van de voorlopige Nederlands-Indische regering. Pas op 23 februari 1945 kon hij het ministerie overdragen.

      • Robert zegt:

        Ja inderdaad, het was een koppeling tussen diverse koplullen bij elkaar. Zonder enige visie van de wereldpolitiek en international ontwikkelingen.

  4. RLMertens zegt:

    ‘Indonesisch nationalisme uit de fles etc.’- Steimetz bijdrage slaat ‘de spijker op de kop’. Terwijl in de ‘koloniale landen’ om Indië reeds lang de weg naar zelfbestuur/onafhankelijkheid (India, Filipijnen in 1919 al zelfbestuur) is ingeslagen blijft Indië in handen van een stel ingenomen/hooghartige lieden, met wetten die het fascistisch regiem benadrukken; we zullen krachtig de overheersing(!) handhaven!
    Ook in de media werden de meest abjecte verwensen geuit; Soerabaiasche Handelsblad olv.Mozes van Geuns; ‘men zou wensen met een lange zweep dat volkje te kunnen afranselen om orde en tucht te leeren’. Onguur geboefte, noemde hij die nationalisten! En de GG deed niets!
    (lees G.Termorshuizen; Realisten en reactionairen 1905-1942) Moh.Hatta in Holland 1927; ‘vroeg of laat, zal elk overheerst(!) volk zijn vrijheid hernemen. Dat is de ijzeren wet der wereld geschiedenis. Alleen de omstandigheden waaronder die vrijheidsherneming plaats vindt, worden mede bepaald door de houding van hen, die de macht in handen. Van hen hangt grotendeels af of de vrijheidsgeboorte gepaard zal gaan met bloed en tranen. Of dat proces zich zal voltrekken langs vreedzame weg’. Hier sprak een jonge aankomende staatsman in spe ! Toch wat anders dan ene gg. G.de Jonge met zijn gebral! Om maar te zwijgen over het gespuis; de Vaderlands Club!

    • Loekie zegt:

      Huhuh ja Mertens. Te erg ja. Werkelijk. Maar ja.

      • Bung Tolol zegt:

        Ha ha die Loekie ,altijd messcherp zelfs om 23.57 uur .Inderdaad te erg ja ,werkelijk maar ja .

        • RLMertens zegt:

          @Loekie/bungTolol; ‘altijd messcherp etc. – E.du Perron keerde in 1936 terug naar zijn Land van Herkomst. Maakte vrienden met Indonesiërs( hij sprak bv.Soedanees), raakte in Indië toen met diverse ‘kolonialen’ in polemiek. Met oa. Atjeh veteraan/journalist Zentgraaf(één van die Vaderlanders), die hij een ploert der ploerten noemde. Over kolonialen in het algemeen; een poepsoort, die al uit de verte stinkt!

        • Loekie zegt:

          Wat wil je hiermee zeggen?

      • RLMertens zegt:

        @Loekie: ‘hiermee zeggen?’- Dat het toen enorm stonk! Tenminste voor hen die geen verstopte neus hadden!

      • e.m. zegt:

        @ Over kolonialen in het algemeen; een poepsoort, die al uit de verte stinkt!@

        — Tja, en dan ga je dus o.a. zo met je ’70 jaar merdeka’ om: “Sampah plastik terkubur dalam-dalam di tepi sungai berlumpur, dan bau busuk dari pengabaian bertahun-tahun tak tertahankan” (Vert. Plastic afval ligt diep begraven aan de oevers van de modderige rivier en de stank van jaren van verwaarlozing is ondraaglijk).

        • Bung Tolol zegt:

          Nou ik zweer het je ,tussen die troep zag ik een bordje liggen met de tekst “” Verboden voor honden en Inlanders “” Zou zwembad Selecta dat in die kali geflikkerd hebben ? Het is namelijk helemaal duidelijk voor mij ,die vervuiling komt door die poep -kolonialen !

  5. Anoniem zegt:

    Luitenant Gouverneur Generaal Huib van Mook is gepensioneerd als Gouverneur Generaal. Zie Tom van den Berge – (Biografie) H.J. van Mook : Een vrij en gelukkig Indonesié pag 355 , 1e alinea . Eduard Steinmetz

    • Bert Krontjong zegt:

      Van Mook wordt wel algemeen beschouwd als de laatste landvoogd van Indie misschien hebben ze hem als doekje voor het bloeden toch bevorderd van luitenant Gouverneur Generaal tot Gouverneur Generaal ,van Mook was wel een kracht figuur ,hij kende het volk en land maar helaas was hij te vooruitstrevend voor de rest van zijn collega,s en dan vooral Sjoerd Gerbrandy ,wat van Mook ook pijn moet hebben gedaan ,dat zijn geesteskindje De Republik Indonesia Serikat geen lang leven beschoren was en snel opgeheven werd om plaats te maken voor De Republik Indonesia .

      • RLMertens zegt:

        @BertKrontjong; ‘van Mook etc.’- Hij was het ook, die het door Nederland ondertekende zelfbeschikkingsrecht(!) ter zijde schoof in het door hem opgestelde 7 dec.1942 HM rede; zelfstandigheid binnen het koninkrijk ! En zijn eigen achterhaalde( door ondertekening van het zelfbeschikkingsrecht) idee wederom naar voren haalde; het opzetten van een federale structuur; de RIS. Nog stupide is het dat deze nb. ondertekende RIS even daarna ten gronde ging door de ‘politionele acties’. Om de Republiek te elimineren. Uiteindelijk werd hij zelf ‘geëlimineerd’.Jaren later ontmoette JdeKadt van Mook in de VN gelederen; ‘hij had geen zin meer over het verleden te praten, laat staan over …de toekomst.Hij was duidelijk een verbitterd en gebroken man, die kort daarna zou overlijden.

        • Bert Krontjong zegt:

          De Nederlandse regering was al van te voren gewaarschuwd ,dat de Indonesische leiders geen federale staat wilden .Wat zeiden die Indonesische leiders er dan van “” Als Nederland zegt ,wij willen een federale staat ,zeggen wij ,wij willen een republiek “” ……”” Als Nederland zegt ,wij willen een republiek ,zeggen wij ,wij willen een federale staat “” Ha ha ,het zijn wel regeringsleiders maar ze lijken beiden wel straatjochies ,die aan het bakkeleien zijn .Deze uitspraken waren van Bung Karno ,hij kon er ook hartelijk om lachen .

        • RLMertens zegt:

          @BertKrontjong; ‘ als straatjongens etc.’- De Inlandse jongens van toen 1921 zwoeren al bij de pemoeda eed; ‘ één volk, één land; Indonesia raja’! En dan te realiseren; dat juist het ‘koloniale streven’ is, dat die eenheid het aanzet/doel was geweest

  6. Robert zegt:

    Whoever then wishes to be free, let him neither wish for anything nor avoid anything which depends on others. If he does not observe this rule, he must be a slave. See Epictetus, Encheiridion.

  7. PLemon zegt:

    @ Over kolonialen in het algemeen; een poepsoort, die al uit de verte stinkt!

    # Piet Hagen beoogt met zijn ‘Koloniale oorlogen in Indonesië’ de enorme hoeveelheid bestaande literatuur over het onderwerp ‘onder het stof vandaan te halen en toegankelijk te maken’. Journalistiek op z’n best.
    ## collaboratie. ..Vooral als zetbazen vd inheemse adel/elite.

    *** (citaat….) ” Een belangrijke vraag van de koloniale geschiedschrijving, ook in dit boek, is hoe het in hemelsnaam mogelijk is geweest dat een handjevol vreemdelingen in staat was zulke enorme stukken land en dergelijke mensenmassa’s te beheersen. Het antwoord is in zijn algemeenheid bekend: door te verdelen en te paaien. Alleen al in de VOC-tijd (vóór 1799) werden er zo’n 330.000 Europese soldaten en iets minder dan één miljoen Europeanen naar Azië verscheept. Rond 1900 bestond het Nederlands-Indische leger uit ruim 15.000 Europeanen. Zij maakten deel uit van een Europese bevolking van ruim 80.000. Dit zijn aanzienlijke getallen. Maar ze vallen volstrekt in het niet bij dat van de autochtone bevolking. In 1905 bestond die uit zo’n 37 miljoen mensen, meer dan 460 keer zo veel. Een bezettingsmacht van zo’n 0,2 procent van de bevolking dus. Zo’n macht kan niet zonder slimme politiek (‘paaien’) en wat wij in Tweede-Wereldoorlogtermen collaborateurs zouden noemen. ‘Zonder de permanente bijdrage van honderdduizenden Indonesische huursoldaten, hulptroepen (barisan), dwangarbeiders, vrije koelies, kokkies en njai [huishoudsters] zouden de vreemde overheersers niet in staat zijn geweest Indonesië te overheersen.’
    https://www.groene.nl/artikel/macht-en-profijt

    • RLMertens zegt:

      @PLemon;’verdelen en te paaien etc.’- Vooral door de regenten/radjah’s in het bestuur op te nemen/te betalen werd één klap een volk ingelijfd. Een radjah die tegensprak werd tot de orde geroepen dwz.onderworpen dmv. expedities! Waarmee orde en rust werd gecrieerd. Om van de zegeningen van een beschaafd bestuur te genieten.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.