Onderzoek naar Bung Tomo


Afgelopen voorjaar vertrok ze voor zeven weken naar Java, met een van de beurzen van het LUF Internationaal StudieFonds (LISF), om voor haar masterscriptie onderzoek te doen naar de Indonesische verzetsleider Sutomo (1920-1981). Deze maand won ze de LISF-prijs voor het beste verslag.
Ze sprak onder meer met Sutomo’s zoon en doorzocht een archief in Surabaya met getuigenissen van veteranen.   mareonline.nl

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in diversen. Bookmark de permalink .

58 reacties op Onderzoek naar Bung Tomo

  1. Wal Suparmo zegt:

    Alhoewel mennige van ons op dat ogenblik pas in en om de 10 jaar oud waren, herrinineren wij duidelijk en met schrik de opruiende radio uitzendingen van Radio Pembrontakan in Surabaya aande jalan MAWAR tijdens de bersiap tijd. Het was de stem van de ongeveer 23 jarige BUNG TOMO alias SUTOMO.. die de pemuda’s ging ophitsen om te vechten tegen de NICA,Engelsen en Gurkha toepen die in Surabaya geland waren tegen de einde van de Tweede Wereld oorlog in 1945 .Het verschil tussen b.v. Tokyo Rose is dat deze het moraal van de vijandelijk troepan tracht te ondermijnen terwijl Bung Tomo het volk en zijn pembrontaks ( verzetters,opstandelingen), hun moraal zo hoog mogelijk te houden. Elke avond om 18.30 begon hij tespreken door de radio en werd in heel Oost en Midden Java, dat gerealaid is door de RADIO Republik Indoneia,gehoort met openings instumenalem lied SUBMARINE..
    De TNI was er nog niet en het zijn de PEMOEDA’S of AREK SUROBOYO die tegen de geweldige winnende Engelsm leger vochten die binnen 2 maanden 2 generaals Malaby en Symonds en 3000 soldaten hadden verloren Dat nooit is gebeurt.Maar ook ogeveer 200 Hollanders enn Indo families het leven hadden verloren en soms door de bamboe roentjing vav de pemoeda’s.

    De Radio Pembrontakan in Surabaya is alleen maar 100 watt sterk maar de uitzending werden gerelayed daar Radio Malang, Kediri,Madiun,Semarang , Solo en nog vele andere radio stations in het Westelijke en Oostelijke gedeelte van Java.. Of het in Bandung en Jakarta hoorbaar is, ben ik niet zo xeker van.
    Bung Tomo is een demagoog en kan zonder text bijna twee uuren non stop praten en wil Ir Sukarno graag nadoen maar hij heeft daar de capaciteiten wel voor als spreker, maar met zijn beperkte HIS opleiding heeft hij de kennis niet in vergelijking met Ir Sukarno met zijn HBS basis opleiding die behalve het Hollands en Engels beheerst, plus in minder mate ook Frans en Duits.

    Bung Tomo is geen militaire en zijn militaire opleiding is beperkt tot dat die van SEINENDAN, dat is een zoort semie militaire opleiding van een paar weken voor de jeugd (jongelingen) met houten geweren( “ju “) in vervanging van een echte geweer maar omdat hij de commandant is van de pemuda’s en pembrontaks , zag hij er erg vervaarlijk uit.
    Met zijn lang haar, Don Quichotte snor en bievakmuts , rijbroek en rijlaarsen plus een vickers pistol aan zijn heup. Later heeft hij mij zelf verteld dat hij eigenlijk nooit iemand heeft doodgeschoten Zijn militaire titel is dan echter ook TITULAIR..
    Bung Tomo werkte tijdens de Japanse tijd, als free lance journalist bij de DOMEI, dat is de Japanse propaganda en pers bureau en zo doende kwam hij tijdens de bersiap tijd bij de Radio Pembrontakan in Surabaya. Hij woonde in Surabaya, als ik mij niet vergist ergens in kampung Tembok en zijn vader was wasman of penantu waar toen alles met de hand gedaan moest worden en in zijn vaders’s tuin werden de sprijen. kleren en kussen slopen enz, gehangen aan de kawat om te drogen..

    Bung Tomo is voor de Indonesische revolutie een heel belanrijke persoon des temeer omdat er niet meer dan 3 BUNG’S( eerbiedbare broer) in de gehele Republiek Indonesia bestaat en dat is BUNG KARNO, BUNG HATTA( mede proclamateur en vice president),en BUNG TOMO zelf,want zelf de zeer begaafde Minister van Buitenlandse Zaken (met Hollandse opleiding net als Hatta) , werd vaak niet Bung Sjahrir genoemt maar gewoon Sutan Sjahrir.

    Voordat Bung Tomo met zijn pidato(speeches) voor de radio begon, werd een openings en daarna een sluitings lied gedraaid (die tot nu toe vooral voor ex Surabayanen die op dat tijdstip in de stad hebben gewoont, afschrikbare herrineringen opwekten) en wordt eens in het jaar op 10 November( Helden dag) door de radio en TV uitgezonden terherdenking aan de grote aanval van de Geallieerde troepen op Surabaya en de pemuda’s nadat ze geen gehoor hebben gegeven aan de ultimatum van Brigadier Generaal Manserk na de dood van Brigadier Generaal Mallaby.

    Maar voordien heb ik de ophitserij van Bung Tomo al eerder meegemaakt dwz dat ik met eigen ogen het ORANJE HOTEL incident had gezien en dat was toen ik met mijn ouders , broer en zuster, terug kwamen van de Wonokromo dieren tuin ,was de electrische trem voor Hotel Oranje gedwongen om testoppen en niet door kon rijden, wegens de menigte opstraat. Daar zag ik een paar pemuda’s op het dak van Hotel Oranje, het blaauwe gedeelte van de vlag afscheuren zo dat er alleen maar de MERAH PUTIH( ROOD WIT) wappert. En ook had het, het leven van een Hollander gekost.

    Ik heb nooit gedacht dat ik Bung Tomo ooit in levende lijfe zal zien maar het was toch gebeurd want in 1954 woonden wij in een huis aan de Jl.Gondangdia Lama no.:1 in Jakarta, dwz Bung Tomo voor in het hoofdgebouw en ik was in de kost, achter in de bij gebouwen. Daar heb ik opgemerkt dat hij een heel synpatiek persoon was en een kleine man van ongeveer 1,65 cm hoog.
    Tijdens die periode had Jakarta last van de waterleiding en bij ons stroomde het alleen maar van af 3 tot 5 uur in de ochtend en dan moesten wij alle bakken en emers vol vullen met water voor gebruik van de hele dag. Maar het water echter stroomde alleen maar tot de bijgebouwen en berijkte het hoofdgebouw niet. Dan zie je Bung Tomo uit het hoofdgebouw met emmers aan zijn linker en rechter hand uit het hoofdgebouw , naar ons toekomen, en schreeuwde in typisch Surabayajaans:: “ Tjak,njaluk banjune,tjak “
    ( jongen geef mij wat water).
    Op dat ogenblik, alhoewel verschil van leeftijd van meer dan 15 jaren, zat ik met hem opde EXTENSION COURSE van de Universieit van Indonesie in Jakaeta..

    Bung Tomo heeft niet veel van de Indonesische regering gekregen en ook niet veel kunnen genieten want hij had relatief niet lang geleefd om dat hij in 1970 op zijn haji pilgrims tocht in Mecca (op eigen kosten) was overleden.

    • Robert zegt:

      Ook vele onschuldige slachtoffers van zijn brontak blafferijen en gekrijs hebben niet lang geleefd en hebben niets ontvangen van de Indonesische en/of Nederlandse regering.Vele onschuldige mensen werden lafhartig gemarteld en vermoord alleen om hun ethnicity en afkomst. dankzij Bung Tomo who now must be rotting in Hell!.

  2. Peter van den Broek van een andere generatie zegt:

    Opmerkelijk is dat in bovenstaand verhaalde naam van Ketut Tantri of Muriel Pearson ontbreekt. Zij deed toch ook mee aan het OPHITSEN, een welbekend label verbonden aan Bung Tomo. Is dit een vorm van omgekeerd discriminatie?

    Volledig onvermeld is ook in het verhaal van Marjolein van Pagee de rol van Bung Tomo in de Simpang Club.
    Groepen georganiseerde Pemuda’s sleepten Indo-Europeanen en ook Indonesiers , die verdacht werden van collaboratie met de Nederlanders naar de Simpang Club. Bung Tomo geeft zelf aan dat hij tegen zijn wil door andere Pemuda’s naar de Simpang Club gebracht werd, maar dat lijkt mij voor een man van het postuur van Bung Tomo niet geloofwaardig. De slachtoffers kwamen voor een soort Volkstribunaal waarvan Bung Tomo de opperrechter en beul in één persoon zou zijn . De overlevenden van die moordpartij werden daarna afgevoerd naar de Kaliosok (Werfstraatgevangenis) en Bubutan gevangenis.

    Van de politieke groepering rondom Bung Tomo in de tijd van de Simpang Club zijn archieven bewaard gebleven. Die Indonesische historici zouden daar toch in het kader van dat befaamde onderzoek toch enig speurwerk kunnen verrichten om niet alleen autonoom maar ook prominent te zijn.

    Bij Nederlandse instantie in de Bersiaptijd is er gediscussieerd om Bung Tomo gerechtelijk te vervolgen maar dat is om één of andere duistere redenen nooit gevolg aan gegeven.

    Seponeren was schering en inslag.

    • Jan A. Somers zegt:

      De overlevenden van die moordpartij werden daarna afgevoerd naar de Kaliosok (Werfstraatgevangenis). ” In mijn geval was Boeboetan al vol met Japanners. Er waren overigens veel overlevenden. Naar schatting zijn in de Simpangclub ca. tussen de vijftig en tweehonderd doden gevallen. Een aantal is mogelijk in de Kali Mas gegooid, die stroomde achter Simpang. Vandaar dat het juiste aantal niet bekend is. Ik heb in de Simpangclub weinig organisatie opgemerkt. Terwijl het toch het hoofdkwartier van de PRI was.

  3. bokeller zegt:

    Het gebrul van deze man is elke tien (10)minuten
    in het museum Bronbeek luidt en duidelijk te horen.
    Tsja en zoals gebruikelijk zonder enige toelichting
    en vertaling.
    siBo

  4. Peter van den Broek van een andere generatie zegt:

    Wat mij verder opvalt in het verhaal “Onderzoek naar Bung Tom”o is dat de onderzoekster niks vertelt over haar geruchtmakend interview met de pemuda Hario Kecik, één van de generatie 1945 , die OOK een prominente rol vervulde in de slag in Soerabaja (zie zijn boek Student Soldiers. A memoir of the battle …)
    Hario Kecik vertelt weliswaar anekdotes over Bung Tomo in Surabaya , maar weet behendig concrete vragen over Tomo’s rol in de Simpang Club te vermijden, duidelijk een gemiste kans van de onderzoekers. Wel vertelt Kecik in zijn boek, dat van Pagee wellicht niet heeft gelezen, dat de befaamde foto van Bung Tomo, die ook haar verslag siert, onder de parasol, nooit opgenomen was in Soerabaya maar 2 jaar later in een hotel in Malang, onduidelijk is op de foto te zien de reclameslogan op de parasol, een soort fake foto dus maar dis wel goed voor propaganda doeleinden, eigenlijk een soort Marketing of History

    Zij vermeldt ook niet dat Bung Tomo zich in zijn Soerabaaise periode afgescheiden had van de PRI en een eigen clubje vormde dat juist huis hield in de Simpang club. Ook hier bestaan duidelijke en onderbouwde en andere verhalen.

    Daarnaast is een opmerking van W.H. Frederick over die verzamelnaam Pemuda’s verhelderend: …….. the perpetrators were not only mobs consisting of members of independent fighters or criminals, but also members of prominent or even (deviant) military officers. Frederick concluded that unlike in other parts of urban Java, the killings in Surabaya were committed in a more SYSTEMATIC way, not only by uneducated villagers but also by educated youth.

    Het is niet alleen Soerabaja waar Bersiapmoorden op een meer systematische wijze begaan werden. Een oppervlakkige beschouwing over de situatie in Bandoeng geeft toch aanwijzingen dat ook daar IN A MORE SYSTEMATIC WAY moorden werden begaan.

    Wellicht kunnen onze twee Indische onderzoekers bij HET onderzoek met meer Indisch gevoel verhelderend licht op deze zaken werpen, ik ga ervan uit dat zij dat gaan bestuderen of zit ik in de verkeerde bioscoop?

    En over het aantal doden en vooral het aantal vermisten in Soerabaja.? Daaromtrent ontbreekt elke onderbouwing., alhoewel toch veel gegevens over de slachtoffers bekend zijn, althans in de archieven, maar gestructureerd onderzoek ontbreekt, NOG steeds.

    • Jan A. Somers zegt:

      “Soerabaja waar Bersiapmoorden op een meer systematische wijze begaan werden.” Hario Kecik: ‘Het was een revolutie van de kampung-mensen. Ik moest met zo veel verschillende mensen praten.’ De Indonesische bevolking werd in die chaos steeds rustelozer, en sloeg uiteindelijk aan het moorden. Waar die moorden begonnen en waarom , is moeilijk te bepalen. Zie interview Volkskrant 10 mei 2014. Ben ik even blij dat ik voor de Volkskrant in dat interview slachtoffer was! Dan ben je een beetje onschuldig, een good guy?
      “althans in de archieven” U kent kennelijk die archieven. Heeft u al geteld?
      “voegt het in concreto iets toe de situatie in Soerabja omstreeks 10 November 1945 begrijpelijk te maken” Omstreeks 10 november heb ik niets gehoord van Soetomo.
      Ik wist overigens niet dat Jack Boer een KNIL-luitenant was. Volgens zijn eigen biografie had hij een opleiding militie-matroos vliegtuigmaker (stamboek nr D 211). Nadat hij ons had ‘bevrijd’ ging hij de stad in. Daarna deed hij van alles en nog wat, kan je dat als luitenant?

      • bokeller zegt:

        In 1946 kende ik 3militairen die zich zelf
        een rang hadden toegekend en nmm. goed
        bezig waren geweest in de periode voordat
        de militaire administratie op orde was.
        En dit nog wel in mijn beperkte omgeving als
        soldadoe sadja.
        Verder werd gedurende de Nijmeegse 4daagse
        nog een hooggeplaatste veteraan ontmaskerd.
        O ja, Luitenant was een zeer hoge ”pangkat”
        in die periode.
        siBo

        • Anoniem zegt:

          Iemand schreef hier eens dat volgens een Indisch boekje de heer Boer kolonel was geweest of zoiets. En Ridder Oranje-Nassau met de zwaarden. Je moet als Indo toch ergens trots op kunnen zijn. Dan is luitenant niet genoeg, laat staan militie-matroos.

        • Jan A. Somers zegt:

          Het blijft sukkelen met mijn anoniem. Misschien moet ik een keer op herhaling. Of gewoon beter opletten.

      • Peter van den Broek van een andere generatie zegt:

        Als de Volkskrantverslaggever het boek van Hario Kecik had gelezen, dan was hij in staat de opmerking van die bewonderenswaardige man beter plaatsen. Maar ik verwacht niet van een journalist , dat hij/zij zich enigermate verdiept in de geïnterviewde.

        Bovenstaand laat ook zien dat er lukraak geciteerd wordt. Dat doe ik ook als ik Prof. W,H, Frederick citeer, die heeft onderzoek gedaan naar de gebeurtenissen in Soerabaja en die geeft aan dat er toch wel systematiek is in de moorden, maar hij is slechts een Amerikaanse Professor en kenner van de problematiek. Hij is toch bekend om zijn uitspraak over genocide?
        Een ieder kan wel zijn mening hebben, maar ook hier worden meningen niet geteld maar gewogen.

        Ik kan de Dhr Somers geruststellen: Ik tel wat ik zoal tegenkom bij mijn willekeurig lezen. Het gaat NIET om domweg tellen van de Bersiapdoden, dat is niet al te moeilijk. Ik werd door Aelle van een ander blog op gewezen dat in de Soerabajaanse kranten van die tijd wel een heel groot aantal doden en vermisten vermeld staan, ook Chinese. Bij het lezen van ooggetuigenverslagen valt het mij op dat de plaats van herkomst (woonwijk of straat) iets meer verteld over de dood/vermissing, dit als één van de verklarende variabelen Als dhr Somers dit weet, komt er wellicht een ander getal uit zijn schatting.

        Ik ga rustig verder met het tellen, als ik tijd heb. Die onderzoekers hebben tot 2021 de tijd genomen dus ik kan vooruit.

  5. Peter van den Broek van een andere generatie zegt:

    Boeng Tomo is wel de verpersoonlijking van al het leed aangericht tegen onschuldige Nederlandse burgers in Soerabaja in 1945. Het verhaal over hem is weliswaar gelardeerd met anecdotes van belanghebbende personen, maar voegt het in concreto iets toe de situatie in Soerabja omstreeks 10 November 1945 begrijpelijk te maken? Zie http://www.luf.nl/nieuws/bericht/1000009449/winnaars-lisf-prijs-en-janneke-fruin-helb-beurs.

    De gebeurtenissen in Surabja worden dan wel versimpeld tot een paar clichés. De geachte Heer Keller merkt al snedig op dat in ons eigen HerinneringsCentrum het ophitsen om de 10 minuten hoor maar een bijbehorende verklaring voor zijn woorden? Ho maar.
    Het verhaal mist diepgang, het rept geen woord over de BPRI-archieven van diezelfde Bung Tomo uit die tijd. Als van Pagee die geraadpleegd had dan had zij uit de eerste hand iets over die Club en Boeng Tomo kunnen vertellen en tot een eensluidend oordeel kunnen komen.
    Dat niet alleen, ik mis de cruciale vraag aan de zoon van Boeng Tomo, waarom zijn vader pas in 2008 officieel tot Held van Indonesie werd uitgeroepen, dat is toch wel een heel erg late erkenning voor zo’n prominent figuur, dat vraagt toch om een verklaring? Ook hier geldt dat de juiste vragen, de goed antwoorden geven.
    Haar verhaal over de mythische figuur van Boeng Tomo beantwoordt wel aan alle koloniale vooroordelen, baart opzien en trekt natuurlijk media-aandacht, maar verklaart hoegenaamd weinig. Wat dat betreft is er niks veranderd. Dat is na de vermeende oorlogsmisdaad bij Prambon Wetan, na het mislukte interview met Hario Kecik de zoveelste gemiste kans van Marjolein van Pagee.

    Bung Tomo dient wel tegen het licht van de gebeurtenissen in Soerabaja gehouden worden
    Ik kan zijn verhaal ook anders vertellen, daarbij de slachtoffers als uitgangspunt kiezend, want daar gaat het toch om?

    Soerabaja in tijden van revolutie en oorlog (1945)

    Diverse groepen pemoeda’s voerden razzia’s uit in wijken van Soerabaja. Personen werden gericht en doelbewust uit hun huizen gehaald en in gereedstaande vrachtwagens geladen. Sommige vrachtwagens ,zoals die behorend tot de BPRI, de tpas opgerichte politieke eenheid van Bung Tomo , vervoerden hun buit naar de Simpang Club waar een soort Volkstribunaal was ingericht. Het was niet het enige volkstribunaal, dat actief was in Soerabaja, maar daarna trok deze Club om haar koloniale betekenis wel alle Nederlandse aandacht. Nederlanders maar ook Indonesiers werden daar berecht en velen terechtgesteld. De overlevenden van de slachtpartijen werden daarna naar de Werfstraatgevangenis vervoerd. Vrachtwagens van andere Pemoeda-groepen vervoerden hun gevangenen direct naar de gevangenis. Deze gevangenis was als een soort opvangcentrum ingericht.

    In de ochtend van 10 November 1945 bevrijdde een gevechtsgroep van 10 Gurkha’s o.l.v. de KNIL-Luitenant Jack Boer meer dan 2.384 gevangenen, Buitenkampers en Ex-geinterneerden uit de Werfstraatgevangenis. Bij deze actie werden een honderdtal Indonesische gevangenisbewakers gedood of vluchtten naar de eerste Indonesische verdedigingslijn. 1 Gurkha raakte dodelijk gewond. De bevrijdde gevangenen werden daarna de hele dag door met 3 Britse militaire vrachtwagens naar het dichtbij gelegen haventerrein getransporteerd en daar vandaan met schepen naar veilige oorden vervoerd.

    De betrokkenheid van Boeng Tomo staat niet ter discussie. De rest is alleen maar Geschiedenis.

    • Jan A. Somers zegt:

      ff vergeten: “vluchtten naar de eerste Indonesische verdedigingslijn” Lijkt mij een beetje moeilijk. Die lijn lag langs de Bataviaweg en die was allang door onze Gurkha bevrijders gepasseerd.
      “schepen “Bij mijn weten was het alleen de Princess Beatrix, maar ik weet lang niet alles.

    • Jan A. Somers zegt:

      Ik vond het verhaal van Hario Kecik tot mijn verbazing heel openhartig, de journalist had niet veel te vragen. In mijn deel van dat interview is mij hetzelfde opgevallen. je werd niet geleid naar voor de journalist vooruitgedachte meningen. Denk er wel bij dat dit vrijwillige interviews waren, geen wetenschappelijk onderzoek.
      “plaats van herkomst (woonwijk of straat)” De door ons in Darmo gevonden stoffelijke resten werden door ons gebracht naar het Rooms-Katholieke Ziekenhuis aan de Reinierszboulevard, tegenover het Leger des Heilshospitaal waar ik was gedetacheerd. Beide ziekenhuizen waren nog een puinhoop. De resten werden door ons achtergelaten op de snijzaal, met een briefje met de straatnaam. Daar was nooit iemand, maar de volgende keer was het vorige lijk verdwenen. Begrafenis was op Kembang Koening als naamloos. Soms was niet te zien welk deel hoorde bij een ander deel. Door die delen te tellen kon je opmaken om hoeveel personen het ging. Van de registratie weet ik natuurlijk niets af, maar ik heb geen vertrouwen in dat soort tellingen, en waar die gebleven zijn. Voor mij geldt het aantal op Kembang Kuning, met datum. Dat is natuurlijk een minimum aantal. Maar heel makkelijk te tellen in de registers van de OGS. Dan heb je tenminste een exact minimumgetal zonder gegoochel met nullen. De registers met vermisten, voor zover die er zijn, zijn onbetrouwbaar. In leven teruggevonden personen zijn niet afgeboekt, de door ons geborgen resten konden ook niet worden afgeboekt.
      “bij welke eenheid die Gurka-soldaat was ingedeeld” Hoe zou ik dat moeten weten? Bij acties hebben militairen geen onderscheidingstekens m.b.t. de organisatie. Bij het verlaten van de gevangenis heb ik overigens meerdere Gurkha’s zien liggen.
      “was niet het enige schip” Let op de gebeurtenissen in de tijdlijn. Van de door de 49e Indian Infantery Brigade group geëvacueerde vrouwen en kinderen zijn de meesten naar Singapore gebracht. Wij zij echter bevrijd door de 5th Indian Division. Vanwege de drukte in de havens werd een deel van die vrouwen en kinderen met een LST naar het buitengaats gelegen schip gebracht. Interviews zijn o.a. te vinden in de SMGI-database. Op 12 november vertrok de HMS Princess Beatrix met de laatste vrouwen en kinderen, aangevuld met de eerste (een paar honderd, zie passagierslijst) mensen uit de Werfstraatgevangenis, waaronder ik. Onderweg bleek Singapore vol te zitten en werden we naar Batavia gebracht. Daarna bleek ook Batavia (Kamp Struiswijk), vol te zitten en werden de resterende vrijgekomen gevangenen verdeeld over twee kampen, in Oedjoeng en nog een andere plaats.

      • Peter van den Broek van een andere generatie zegt:

        Openhartig. De journaliste heeft het boek van Hario Kecik niet gelezen, misschien omdat het toen alleen in het BI beschikbaar was. Nu is een vertaling wel beschikbaar en dat heeft ze ook niet gelezen. Ze vroeg gewoon niet door, maar dat is wellicht een gebrek aan voorbereiding en hind-sight. Anders had ze ook geweten dat die foto van Bung Tomo met Hotel-parasol in scene gezet was in Malang, althans een ooggetuige Suhario Padmodiwiryo verklaarde dat in 2010.

        De 5th Indian divison is wel bekend, maar het gaat om een klein en substantieel onderdeel van die divisie n.l. 9th Gorkha Rifles, het regiment en daarvan de militaire eenheid van 10man+1 die in de Werfstraat was. Het zou al wat zijn als ik het nummer van hun Compagnie kende

        Van die 2.384 overledenen kan ik wel nagaan waar ze naar toe gegaan zijn, die mensen zijn geregistreerd door de Britten. Dat is best interessant maar niet relevant wie de doden en vermisten zijn in Soerabaja. De naam Somers ben ik nog niet tegengekomen.

        OGS geeft wel aan waar de mensen begraven , maar niet waar ze gedood zijn of waar ze voor het laatst gewoond hebben. Dat laatste is wel een verklarend variabele, waar tot nu toe geen rekening is gehouden., maar ja met die oude technieken is weinig aan te vangen.

        In het verhaal van dhr Somers, hoe interessant ook zitten wel wat teveel veronderstellingen.

        • Peter van den Broek van een andere generatie zegt:

          2.384 overledenen moet zijn 2.384 overlevenden.

        • Ron Geenen zegt:

          Is het 2.384 of 2,384? Voor hen die het nog niet weten, in de US, waar het metrisch systeem niet wordt toegepast, zijn bij getallen voorzien van een komma inplaats van een punt en bij een Europese decimaal is het in Amerika een punt. Heb in mijn begin jaren bij de bank bijna een fout gemaakt.

        • Jan A. Somers zegt:

          “die mensen zijn geregistreerd door de Britten.’ Waar is dat gebeurd? Bij vertrek uit de gevangenis stond niemand te tellen/registreren. En de gevangenis had geen administratie. Het was snel doorlopen, instappen, wegwezen in een lange rij trucks. Sommige trucks reden naar Perak, zoals ik. Andere trucks reden over de Ferwerdabrug via Oost-Kali Mas naar Oedjoeng. Daar was nog een kamp waar de bevrijde vrouwen en kinderen waren ondergebracht. Bij uitstappen op Perak werd je aan je lot overgelaten. Pas na mijn vertrek werden de blijvers in een kamp opgevangen, en waarschijnlijk geregistreerd, Ik heb pas op de Princess Beatrix mijn naam genoteerd.
          “De naam Somers ben ik nog niet tegengekomen. ” Klopt gelukkig helemaal. Die naam is voor het eerst opgedoken op de Princess Beatrix. Maar dat kon u al lezen bij Javapost, daar staat de hele passagierslijst.

        • Peter van den Broek van een andere generatie zegt:

          Fout , de naam Somers is het eerst opgedoken in de Soerabaaise bevolkingsregisters (ik neem aan dat J. Somers daar geboren is of tenminste heeft gewoond) Daarna in de registratie van de Kempeitai. hij had toch een pendafteran o.i.d Ik heb begrepen dat J. Somers bij de Jappen ondervraagd werd, tenminste is hardhandig behandeld, werd ook geregistreerd.

          Uit ooggetuigenverslagen haal ik dat groepen georganiseerde Pemoeda’s met namenlijsten langs de huizen gingen. Op die lijst stond ook Somers, anders is hij gewoon uit verveling ook opgehaald.

          De Britten registreerden alles, die wilden toch weten hoeveel mensen ze niet alleen te eten moesten geven maar ook vervoeren. Somers is eerst geteld (bij de Britse vrachtwagens richting haven) en later geregistreerd (op het schip).

          Militairen plannen dat. En de rekening werd naar de zelfstandige rechtspersoon met een eigen budget gestuurd.

        • Jan A. Somers zegt:

          “Soerabaaise bevolkingsregisters” Ik dacht dat we het hadden over de bersiaptijd. En de rekening zal wel naar de opdrachtgever zijn gestuurd, SEAC.

  6. Peter van den Broek van een andere generatie zegt:

    Mij gaat het om die Gurkha die bij de actie in de Werfstraatgevangenis dodelijk gewond werd.Hij heeft zijn leven opgeofferd om die meer dan 2.384 Nederlandse gevangenen te bevrijden. In 2006 hebben 2 onderzoekscommissies, ik herhaal twee commissies, onderzoek gedaan naar die actie. De toenmalige Minister kwam tot de wonderbaarlijke conclusie dat Jack Boer NIET de leiding had over die groep. Niemand vroeg zich af of wilde weten wie dan wel de leiding had. Voor zover mij bekend heeft Nederland de gedode Gurkha niet beloond/gememoreerd/erkend.

    Wellicht weet dhr Somers, hij zat zelf in de gevangenis, bij welke eenheid die Gurkha soldaat was ingedeeld, die die actie uitvoerde. Het regiment/ batalljon weet ik al. Dat kan mijn gezoek naar de naam van die soldaat en de andere 9 Gurkha’s vergemakkelijken.

    De MS Princess Beatrix was niet het enige schip dat de Buitenkampers en ex geinterneerden wegvoerden uit Soerabaja, dat lijkt me ook wat moeilijk bij die meer dan 2.384 personen. Er zijn zelfs foto’s over die schepen bij Soerabaja en lijsten net welke schepen, ook LST, betrokken waren bij de evacuatie, gepubliceerd. Zelfs ken ik een ooggetuigenverslag van één van de Engelse opvarenden van die schepen.

    De opmerking waarnaar de Indonesische bewakers naar toe vluchtten berust op een denkfout of foutieve waarneming. Ooggetuigen meldden dat Indonesische bewakers, na de inval van de Gurkha’s en luitenant Jack Boer, via een zijpoort wegvluchtten uit de gevangenis. De militaire unit was onderwijl bezig die 2.384 gevangen uit hun cellen te bevrijdden, dat vergt toch enige tijd.

    • Jan A.Somers zegt:

      “De MS Princess Beatrix was niet het enige schip dat de Buitenkampers en ex geinterneerden wegvoerden uit Soerabaja, dat lijkt me ook wat moeilijk bij die meer dan 2.384 personen.” Het ging niet alleen om buitenkampers, maar ook vrouwen en kinderen die met RAPWI uit de Japanse kampen al naar Soerabaja waren gebracht, zoals mijn zus, (ook mensen die op zichzelf uit die kampen naar Soerabaja waren teruggekeerd). Wel die twee zaken uit elkaar houden. De 49th Indian Infantery Group bracht vanaf 25 oktober 1945 vrouwen en kinderen uit de stad samen in beschermde wijken (Ketabang, Goebeng, Darmo), en van uit deze kampen, indien mogelijk, naar Oedjoeng, waar een opvangkamp was ingericht in het marine-etablissement. Als er een schip beschikbaar was, werd een groep van daaruit naar Singapore gebracht. Vanwege drukte in de havens bleef dat eerder geloste schip op de rede liggen, de vrouwen en kinderen werden met een LST aan boord gebracht. De twee laatste schepen die zo vertrokken, waren op 10 november de Rocksand, en op 11 november de Van Heutsz (hospitaalschip). Laatstgenoemde schip ging naar Batavia aangezien Singapore vol zat. Op 12 november vertrokken we met HMS Princess Beatrix naar Batavia, met aan boord de laatste 34 vrouwen en 36 kinderen uit de wijk Darmo, en 421 mannen ex-geïnterneerden uit de Werfstraatgevangenis. Daarna zijn er geen schepen met evacuées meer vertrokken. Batavia was ook vol, en met het vorderen van de bevrijding van Soerabaja konden ze weer terug naar huis, zo goed of zo kwaad als dat ging. In Batavia zijn we de eerste dag/nacht opgevangen op de Van Heutsz, en daarna overgebracht naar de Struiswijkgevangenis.
      “hij zat zelf in de gevangenis, bij welke eenheid die Gurkha soldaat was ingedeeld, ” Hoe moet ik dat weten? We stonden achter het traliehek van onze groep celgebouwen, waar om ca. 15.00 uur Gurkha’s langs trokken. Zij hadden echt geen tijd om hun indeling aan ons uit te leggen. Ook ontbraken, zoals normaal, de namen van hun onderdeel op de uniformen. Als krijgsgevangene mag je dat ook niet opgeven, alleen naam, geboortedatum en rang. Bij de klaarstaande auto’s stond behalve de chauffeurs/bijrijders vooral ambulancepersoneel die ‘slechte’ gevallen eruit pikten, zoals ik. Over gesneuvelden schrijft het dagrapport om 19.00 uur: “(…) 1 BO wounded, one VCO seriously wounded, all of 123 Brigade.”
      “dat Jack Boer NIET de leiding had over die groep” Daar kan ik me wel wat bij voorstellen, Zelf zou ik ook niet mijn manschappen toevertrouwen aan de eerste de beste bur.er die zich aanmeldt.
      Sorry dat mijn reactie nu pas komt. In het lijstje was het al voorbij.

  7. Jan A. Somers zegt:

    Over de activiteiten van Soetomo is veel te vinden bij Meelhuijsen, met bronvermeldingen van heel veel hier ook genoemde personen, Indonesisch, Amerikaans, Engels, Australisch, Nederlands. Met vertalingen van enkele radiotoespraken.

  8. Wal Suparmo zegt:

    10 November word door de Indonesiers als HELDEN DAG beschouwd wegens de hevige gevechten die in Surabaya hadden plaats gevonden geduuren ongeveer 3 maanden.Vooral omdat in deze periode 7000 pemuda’s van 17 tot 25 jaar, hun leven hadden verloren en misschien wel 1 millioen mensen uit de stad geevacueerd waren.Niet alleen maar Javanen/Madurezen maar ook Menadonesen en Ambonesen die door de pemuda’s als pro Blanda besschouwd worden, waren terug geevacueerd naar hun niegorijen .Terwijl de Hollanders en Indo’s die slagoffder waren van de BERSIAP TIJD ook grotendeels geevacuweerd zijn ,zelfs naar Holland zoal mijn tante.Onze vriend Rene Creutzburg weet hier meer over tevertellen omdat hij het zelf mee had gemaakt. Want toen zat ik in Semarang.

    De Britsche troepen daar tegen hadden nooit gedacht hevige gevechten zullen gebeuren wegens de heel slechte kwaliteit van de GEHEIME DIENST van de geallieerden,die gerapporteerd hadden dat de komst van de geallieerde troepen , zoal in Europa als bevrijder en hartelijk verwelkomt zullen worden door het volk dat al 3 jaren onder Japanse juk geleden hadden.Niets is daar van waar gebleken.Lord Mountbatten als hoogste commandant van de Britsche troepen had en daarom zelf een ADMINISTRATIEVE generaal zonder eenige combat ervaring benoemt omat de oorlog toch al VOORRBIJ was. En bovendien is het alleen maar een gemakelijke en onbelangrijke opruimings werk is om alleen maar de Japanse troepen te verzamelen voor terug zending naar Japan.En dan de hele rattjetoe aan de Hollanders overtegeven omdat zij de legale koloniale rechten van het land in handen hebben.

    Niets daar van was waar geworden want het is gebleken dat dit juist de grootse COMBAT nederlaag is geworden voor de Britsche troepen omdat BINNEN 3 maanden tijd.Waar van 2 generaals, Malaby en Symonds, gesneuveld waren en 10% van hun 30.000 soldaten verloren.Nogmaals alleen maar in een periode van 3 combat maanden.Wat nooit eerder gebeurd was in welke oorlog maar ook wat de Britse troepen hadden megemaakt.Want de overgave van 150 000 Engelse troepen (levend) onder generaal Percival in Singapore was een ander geval.En juist niet tegen de welltrained en goed bewapende Japanse troepen, maar tegen een ongetrainde en zeer slecht gewapende heel slecht georganizeerde BENDE pemuda’s. Alhoewel tegen meer dan 2 maal hun eigen verliezen.Een paar Engelse generaals en soldaten die nu nog leven, hadden recent hier over een interview voor de TV gehad over de mislukking wat eigenlijk gebleken is dat het meer gebasserd was op de blunders gemaakt door de geheime dienst van de gealieerden en vooral die van de Amerikaanen ,dat tot 1963 nog had geduurd en de PRRI/PERMESTA te steunen ipv de Republik Indonesia.

    • Peter van den Broek van die andere generatie zegt:

      @ dhr Wal Suparmo: Uw opmerking over “de mislukking, dwz de militaire nederlaag van de Britten was gebaseerd op de blunders gemaakt door de geheime dienst van de Geallieerden en vooral die van de Amerikanen” is best interessant.

      Waar heeft U die informatie vandaan?
      Ik heb zelf begrepen dat Amerikanen SWPA een inlichtingsnetwerk in Ned. Indie hadden opgebouwd ter voorbereiding van hun invasie, ze hadden zelfs contacten gelegd met de Indonesische nationalisten. ik heb niet de indruk dat de Amerikanen deze informatie doorspeelden aan de Britten. ik dacht dat de Britsen inlichtingen steunden op Nederlandse bronnen, NEFIS e.d. Ook die maakte blunders bij het inlichtingenwerk.
      De Britten i.c. Brigadier Malady blunderde in Soerabaja ook met noodlottige gevolgen.

  9. RLMertens zegt:

    JAAvanDoorn ( KL Indiëganger, hoogleraar sociologie);orde-opstand-orde. Bij zijn bezoek aan Indonesië 1972; In gesprek met de vijand; Een dergelijke X stond destijds in het Nederlandse kamp te boek als een uiterst gevaarlijk demagoog, een terrorist groot formaat, een onverantwoordelijke gek, die door de Indonesische ten onrechte(!) werd getolereerd. De foto van zijn hartstochtelijke vertrokken gezicht achter de microfoon circuleerde als schoolvoorbeeld van revolutionaire hysterie. Als hij telefonisch wordt benaderd voor een gesprek is hij uitbundig enthousiast(!). Bijna kraaiend van pret voert hij ons in zijn woning, haalt zijn vrouw erbij en laat een frisdrank aanrukken. Om het ijs te breken toont hij ons een foto album van zijn recente reis naar Nederland; hij en zijn vrouw op de Floriade, op de Dam, verder op in Volendams kostuum. Hij wijst een kiekje aan waar hij staat met een Nederlandse vlag pal achter hem en giert van plezier over de zotte suggesties(!)- Dat vanDoorn Boeng Tomo met X aanduidt, laat zich raden. Dat Tomo’s bezoek aan Nederland hier ‘ongemerkt’ is geweest, laat zich ook raden. Boeng Tomo; de aanjager van de strijd in Soerabaja. Hij mobiliseerde/motiveerde jan en alleman! Voor ons een demagoog. Is toch iemand die de kunst bezit om een volksmassa te leiden?

    • Boeroeng zegt:

      Ik heb ooit een opname van een van Bung Tomo’s hatespeeches gehoord.
      Ik verstond de woorden niet…. maar wel de emotionele boodschap.
      Dat was het volk ophitsen, en nog beter dan Hitler deed.
      Mensen verhaalden dat Bung Tomo het veel had over bloed, dood, strijd, vechten tot de dood en nog meer bloed.
      Deze woorden met de emotionele boodschap die hij daarin vervlechtte: voor extremisten was dat een oproep tot gewetenloosheid, tot moord op burgers en ongewapende vijanden.

      • RLMertens zegt:

        @Boeroeng; ‘hate speeches’- Riep vooral alle jeugd etnische groepen op; jong Ambon, jong Menado, jong Jawa etc. de wapens op te nemen tegen de Britten, de Hollanders. Je leven te geven voor de strijd etc. Beter dan Hitler? Boeng streed voor de onafhankelijkheid van zijn vaderland! Vlak na een Japanse onderdrukking/hongersnood(!) eind 1944/’45 en in Soerabaja de driekleur provocerend werd gehesen en de Britten met groot militair materieel aan land gingen en Soerabaja innamen. En HItler…..?

        • RLMertens zegt:

          @JASomers; ‘niet tegen burgers’- In Soerabaja waren juist de Nederlandse/Indische burgers, die vooraf het Oranje incident, de Japanners ‘hielpen’ om de rood/witte vlaggen van de gebouwen te verwijderen. Op 19/9 de driekleur toejuichten/toezongen. Waarna het tot molest kwam. – En wat deden onze militairen? Die meer dan 200.000 Indonesische doden, allemaal militairen? Ooit bij die Indonesische monumenten geweest? Rawah Gede; dorpelingen, vanwege 1 gezocht persoon? Bandar Buat; allemaal pasar klanten, Z-Celebes; dorpelingen geëxecuteerd, verdacht van… etc. etc. Maak van onze jongens geen moffen, stond er op een spandoek bij afvaart te Rotterdam 1946 van de Indië gangers. Toen ook al bevreesd voor …onze moraal.

        • RLMertens zegt:

          @WalSuparmo; ‘membakar semangat etc.’- Is mogelijk van deze film een samenvattend vertaling te geven? Met dank.
          note; Zag ooit, in het merdeka/veteranen museum(?)/ voormalige hotel Schomper te Menteng een kortere filmversie hiervan.

      • Jan A.Somers zegt:

        ” oproep tot gewetenloosheid, tot moord op burgers en ongewapende vijanden.” Klopt. Een journalist hoort de gevolgen van zijn uitspraken te kunnen inschatten. Ook als je het hebt over een onafhankelijkheidsstrijd. Bovendien hoor je je in zo’n strijd te richten tegen de vijandelijke strijdmacht, niet tegen burgers. Dat gaat aardig in de richting van een oorlogsmisdaad.
        Dat SEAC Soerabaja aanviel voor de bevrijding was gewoon hun taak. Al op 2 september 1945 was het plan de 5e Indian Division op Java in te zetten. Maar deze divisie was nog lang niet beschikbaar. Soerabaja werd gezien als de beste plek voor de aanlanding gezien de daar aanwezige marine faciliteiten. Vandaar dat op 23 september kapitein-ter-zee P.J.G. Huyer met een staf in Soerabaja arriveerde, met de opdracht van Patterson de havens van Soerabaja te inspecteren. Gezien de escalatie van de bersiap landde de ad hoc samengestelde 49th Indian Infantery Brigade Group op 25 oktober om daar de RAPWI-activiteiten uit te voeren, en op 10 november de hele divisie. Dat de brigade het moeilijk had heeft niets te maken met het falen van geheime diensten. Die brigade voerde over de evacuaties steeds overleg met het gemeentebestuur en pemoeda’s, maar de besluiten werden niet nagekomen. Elke overeengekomen evacuatierit werd doorgebriefd en aangevallen. Het was ook niet de voornaamste taak van Mallaby strijd te leveren. Zijn primaire taak was te onderhandelen en te overleggen over de evacuaties. En daar was hij heel geschikt voor.

      • Jan A.Somers zegt:

        “Ik verstond de woorden niet” Enkele van die speeches (en, dacht ik, die van K’tut Tantri) zijn in vrije vertaling te vinden bij Meelhuijsen. In een aan Bung Tomo gewijde paragraaf. Ik kan de juiste plek even net terugvinden.

        • RLMertens zegt:

          @JASomers; ‘ Meelhuijsen:bloedige maandag’- Zaterdag 13/10’45 Tomo’s 1e radio uitzending; ‘wanneer de zon ondergaat, zijn wij het Indonesische volk in oorlog met de Nederlanders. Bij deze verklaring bevelen wij alle Indonesiërs hun vijand te vinden. Alle wapens kunnen worden gebruikt. alle soorten van vuurwapens, vergiftigde pijlen, brandstichting, alle soorten wilde dieren; zoals giftige slangen(!)’; Abdulgani vertelde
          TV doc., dat hij toen(als ‘keffende officier’ uit de dierentuin een telefoon van de oppasser kreeg of hij de (hongerige; geen voedsel) tijgers moest los laten. Hij antwoordde; Ajoh, lepas! Zijn toespraak, via al die Japanse paal luidsprekers, waren ook in Nederlands(!) omlijst met Hawaiian muziek; Tiger rag(!) De Nederlanders spraken ook wel smalend over de ‘microfoon republiek’.

        • Loekie zegt:

  10. Peter van den Broek van die andere generatie zegt:

    Dat Boeng Tomo misdaden heeft gepleegd in de “dekolonisatieperiode” i.c. in de Simpang Club is wel duidelijk. Dat dat en zijn theatrale redevoeringen , gelijk Goebbels, ook oorlogsmisdaden zijn, is theoretisch best wel leuk over te discussiëren , maar voor een dode dader niet relevant meer.

    Ik veronderstel dat slachtoffers of hun nabestaanden aangifte hebben gedaan bij de “autoriteiten”. Ik dacht dat de toenmalige procureur-generaal in Ned. indie H. Felderhof zelfs een onderzoek tegen Boeng Tomo startte, maar dat dat om ‘moverende’ redenen is geseponeerd, niet alleen in het geval van Boeng Tomo, maar grotendeels ook in de andere duizenden gevallen.
    Zelfs de Lt-Gouveneur Generaal van Mook maakte over de Bersiapslachtoffers weinig tot geen melding van, ik kan mij niet herinneren dat Bersiapslachtoffers bij de besprekingen tussen Nederland en Indonesia ter sprake kwam, terwijl het toch om meer dan 3.500 doden en duizenden vermisten gaat.

    Om maar een voorbeeld uit Soerabaja te noemen, hoe het mogelijk was dat op 9/10 November 1945 merendeel Indo-Europeanen tegelijkertijd in de Kalisosok- of Werfstraatgevangenis bevonden. Dat het zo’n chaos en wanorde in Soerabaja was, heeft mythische vormen aangenomen. Maar om dat te geloven moet ik wel heel naïef of onnozel zijn. Indonesiers, gewapend met lijsten, voerden in de maanden Oktober/begin November “razzia’s” uit. Niet alleen ‘bloeddorstige, door Boeng Tomo opgehitste pemoeda’s’ maar ook georganiseerde politieke en (para-)militaire eenheden pikten jongeren en en niet zo jonge mannen op en vervoerden die met vrachtwagens naar de Kalisosok-gevangenis in de Werfstraat. Sommigen werden onderweg naar volksrechtbanken gesleept (o.a. Simpang Club) en daar berecht en terechtgesteld.
    De vraag is WIE daartoe bevel gaf en om welke reden, want het is toch niet toevallig dat al die 3.500+ merendeels Indo-Europeanen zich tegelijkertijd in de Kalisosok gevangenis terugvonden? Het vergt toch enige organisatie om al die mensen op te pikken en met tientallen vrachtwagens te transporteren naar één plaats? Ik heb wel wat indicaties, ik zie toch wel in Big-Data-speak ‘patronen”‘ maar het is nog te vroeg om over structureel geweld te spreken.

    Zouden de onderzoekers Captain en Sinke, beiden van Indische komaf, het wagen aandacht te schenken aan deze toch wel in het oog lopende aantal slachtoffers?
    Afgezien van J. Boer, Bussemaker, van Delden,Klaessen en Meelhuijzen, hebben weinig tot geen Nederlandse onderzoekers substantieel aandacht geschonken aan de Bersiap en haar slachtoffers.

    Ik lees zo het voortgangsverslag van de werkzaamheden van Captain/Sinke e.a. gelezen en ik sla niet stijl achterover van bewondering over de aandacht, die zij besteden aan de Bersiap en haar slachtoffers. Het is niet aan mij te bepalen wat ze dienen te onderzoeken, maar Bersiap lijkt mij gezien het aantal slachtoffers Maatschappelijk relevant om maar zoiets te noemen.
    Wat nog niet is, kan nog komen, maar als we na 4 jaar ontdekken dat de kip een koekoeksei uitbroedt, dan zijn we € 4 miljoen armer en meer dan 70 jaar rijker en geen milimeter dichter bij de waarheid gekomen.

    Dan mag ik, als Nederlands Staatsburger de onderzoekers wel tot verantwoording roepen.

    • Loekie zegt:

      Jij onderzoeker! Kom hier en leg mij verantwoording af! Immers, ik ben gerechtigd om verantwoording te verlangen! Ik ben namelijk Nederlands staatsburger! Ik betaal weliswaar geen belasting in Nederland, want ik woon in het buitenland alwaar ik van tomaten ketchup maak, maar dat maakt niets uit. Ik wil dus dat je mij ootmoedig verantwoording aflegt! En mind you, ik beschik over excelbestanden, dus pas op wat je zegt!

      Zo, morgen vertel ik verder, nu lekker onder de wol en slapen.

      • RLMertens zegt:

        @Loekie; ‘jij onderzoeker’- Waarom nimmer onderzocht waarom/waardoor al die Indische slachtoffers, die al die bezettingsjaren ’42-’45 tussen/in de Inlandse bevolking leefde, zeker vijandig doch ongemoeid werd gelaten, juist in die fase werd gemolesteerd?
        Die haatexplosie, zo maar?

        • Jan A.Somers zegt:

          Moet u maar bij mij lezen.

        • RLMertens zegt:

          @JASomers;’bij mij lezen’ – Lees liever het door Nederland in 1941 ondertekende Atlantisch Handvest. Erkenning van het zelf beschikkingsrecht=merdeka! En alle ellende is ons/hen niet overkomen!

        • P.Lemon zegt:

          @Atlantisch Handvest=merdeka

          #het handvest was toen niet meer dan een voornemen cq een belofte voor de toekomst dwz je zult de onderwerpen in praktijk mogen of kunnen brengen als het je past/uitkomt.
          Een beetje voorbarig dus om op deze basis de kolonie direct op te geven.

          Het Atlantisch Handvest moet beschouwd worden als een intentieverklaring over naoorlogse samenwerking tussen staten die het begin vormde van de totstandkoming van de Verenigde Naties.
          https://histobron.nl/atlantisch-handvest-atlantic-charter-1941/

        • Jan A.Somers zegt:

          “Lees liever” Om te beginnen petitie Soetardjo. Die is na de verkeerde eerste behandeling toch gevolgd door een voorgenomen regeling van wat hij vroeg, zoals de Rijksconferentie? Zo maar even een bloemlezing:
          – Op 23 februari 1940 werd daartoe de motie-Wiwoho c.s. ingediend. In aansluiting op de petitie Soetardjo werd het wenselijk geacht:
          1. dat aan den staatkundigen opbouw van Nederlandsch-Indië op de grondslagen gelegd door de grondwetsherziening van 1922 gestadig voortgearbeid dient te worden, (…).
          – Minister Welter had inmiddels laten weten dat na de oorlog een conferentie kon worden bijeengeroepen om hervormingen op staatkundig [let wel, staatkundig, niet staatsrechtelijk] gebied voor te bereiden. (…).
          – Een telegrammenwisseling tussen de minister van koloniën Welter, minister-president Gerbrandy, en gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer resulteerde in: ‘Opperbestuur voornemens na bevrijding Nederland aanstonds conferentie bijeen roepen vooraanstaande personen uit diverse deelen rijk (…)’.
          – In een radiotoespraak op 10 mei 1941 had koningin Wilhelmina al gesproken over ‘de aanpassing van de structuur der overzeesche gebiedsdeelen (…).
          – In augustus 1941 deelde de Indische regering mee in overleg met het Opperbestuur ‘eerlang’ tot aanwijzing te geraken van degenen die uit Indië aan de rijksconferentie zouden deelnemen. (…).
          – Pas daarna: Op 14 en 15 augustus 1941 was door Churchill en Roosevelt het Atlantic Charter vastgesteld.
          – Op 23 augustus diende Soetardjo samen met 27 andere Indonesische leden een schriftelijke vraag in of het Opperbestuur ‘mee die Engels-Amerikaanse verklaring aanvaardt en welke daarvan de consequenties zijn ten opzichte van het Indonesische volk van Ned. Indië.’
          – Na een drukke wisseling van telegrammen, volgend op het begin van de oorlog met Japan op 7 december, seinde de minister dat koninklijke machtiging was verleend om deelnemers aan te wijzen voor een rondetafelconferentie. De ontwikkeling van de oorlog in Indië was inmiddels zover gevorderd dat de buitengewesten voor een deel al in Japanse handen waren, de verbindingen waren verstoord en voor een belangrijk deel al niet meer bestaand.
          -Op 23 december 1943 werden twee regelingen met betrekking tot een toekomstig bestuur vastgesteld die voorzagen in een Indische regering onder een luitenant-gouverneur-generaal voor een buiten Nederlands-Indië gevestigde regering, belast met de terugkeer, en een tijdelijke voorziening voor een regering in Indië in afwachting van een definitieve regeling alsmede de voorgenomen staatkundige hervormingen.
          -In mei 1945 werd bij de oprichting van de Verenigde Naties in San Francisco, op basis van deze uitgangspunten, door de Nederlandse delegatie internationaal toezicht van een Trusteeship Council voor een gebied als Nederlands-Indië verworpen: ‘When the development of economic, social and political institutions in a dependent territory has reached a certain stage the achievement of its final goal is inevitable. (…) When the prerequisites are on their course to completion: political and economic stability, a common citizenship and a common language (…) the realization of selfgovernment needs no trusteeship, no commissions and no time-table as long as the intentions of both parties remain unsullied by greed, or bad faith or tyranny. It may take the form of a continued equal partnership within one commonwealth or that of an independent nation. That is for the inhabitants of the territory to decide. But it will come as inevitably as noon follows the dawn.’
          – Op 17 augustus 1945: Soekarno: (…) Hal2 jang mengenai pemindahan kekoeasaan dan lain-lain diselinggarakan dengan tjara saksama dan dalam tempoh jang sesingkat-singkatnja. Een zin die gemakshalve werd vergeten >> enorm bloedverlies.
          -In de ruling van de Veiligheidsraad van 23 maart 1949 werd de UNCI aangespoord partijen behulpzaam te zijn bij de ten uitvoerlegging van de resolutie van de Veiligheidsraad van 28 januari en het bereiken van overeenstemming over de voorgestelde conferentie in Den Haag. Mr. Moh. Roem verklaarde overeenkomstig de resolutie van de Veiligheidsraad van 28 januari 1949 en de ‘ruling’ van 23 maart, dat er een bevel zou uitgaan tot het staken van de guerrilla-oorlog, dat er bereidheid was tot samenwerking gericht op het herstel van de vrede, en de bereidheid tot deelneming aan een Ronde Tafel Conferentie te Den Haag, ‘teneinde de onvoorwaardelijke overdracht van werkelijke en volledige souvereiniteit aan de Verenigde Staten van Indonesië te bespoedigen.’ In antwoord verklaarde Dr. Van Roijen onder meer dat op de Ronde Tafel Conferentie besprekingen zullen worden gehouden over de wijze, ‘waarop de onvoorwaardelijke overdracht van werkelijke en volledige souvereiniteit aan de Verenigde Staten van Indonesië in overeenstemming met de Beginselen van de Renville , zal kunnen worden bespoedigd.’
          De RTC! Terug bij Soetardjo! Binnen het Atlantisch Handvest!

        • RLMertens zegt:

          @PLemon; ‘een beetje voorbarig etc.’- Nou, door dat ‘voorbarig etc.’ hebben wij dan bersiap moeten ondergaan. En tenslotte…..toch merdeka! Ten kost van…..
          Note; toen de VN werd gesticht(1946?) is hetzelfde zelfbeschikking artikel ook vastgelegd! Ook een intentie verklaring over naoorlogse samenwerking?

        • P.Lemon zegt:

          @toen de VN werd gesticht(1946?)

          #werd aansluitend over souvereiniteitsoverdracht onderhandeld (zie Hr Somers:
          op de Ronde Tafel Conferentie besprekingen zullen worden gehouden over de wijze, ‘waarop de onvoorwaardelijke overdracht van werkelijke en volledige souvereiniteit aan de Verenigde Staten van Indonesië.)
          Dat was dus niet de oorzaak vd volksopstand maar het gebrek aan vertrouwen dat de kolonie geleidelijk op eigen benen zou komen te staan.

          ***De Verenigde Naties traden in werking op 24 oktober 1945, na de ratificatie van het Handvest door de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad — de Republiek China, Frankrijk, de Sovjet-Unie, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten van Amerika — en door een meerderheid van de 46 andere oprichters.

        • Jan A. Somers zegt:

          “(1946?)” Ik schreef toch: “In mei 1945 werd bij de oprichting van de Verenigde Naties in San Francisco, “.

        • Peter van den Broek van die andere generatie zegt:

          Een heel juiste opmerking van dhr Mertens. Door de Japanse bezetting verandere de positie van de Indo’s, die hun referentiepunt “de Totok” zagen wegvallen, werden zonder pardion achter het prikkeldraad gezet, uitsluiting in de letterlijke betekenis van het woord. De Indo-Europeanen werden teruggeworpen op hun roots in de Indo-Japanse maatschappij. Ik vroeg aan mijn oom hoe dat in de oorlog zat, vooral hoe zij de oorlog in Batavia overleefd hebben in een voor hen vreemd maatschappij, een tipje van de sluier wordt in “Buitenkampers” opgelicht.
          In en om de Japanse capitulatie en de proclamatie veranderde iets in de houding van de Indonesiers t.o.v. de Indo-Europeanen. maar wat? Wellicht kan dhr Mertens iets meer daarover vertellen.

          Die andere reacties over Soetardjo, Soekarno, Hatta etc is toch kul? Het is merendeels etaleren van kennis die er toch niet aan doet, daargelaten dat de voorbeelden lukraak worden geëtaleerd wat heeft dat nou met de Bersiap te maken, laat staan als verklaring kan worden gehanteerd, het Atlantisch handvest als oorzaak van de Bersiap,kom nou!!!!

          De politiek bemoeide zich niet met de Indo-Europeanen en de Indo-Europeanen konden zich niet met de politiek bemoeien, alhoewel waar was de IEV gebleven, een soort Indisch Platform avant la lettre!!!? Maar de Indonesiers bemoeiden zich wel met de indo-Europeanen

        • RLMertens zegt:

          @PvdBroekveag; ‘houding van de Indonesiërs 1945 etc.’ _ Al in de Japanse tijd veranderde hun houding; zelfbewust, zelfrespect werd hun ‘hardhandig’door de Jap bijgebracht; Azië voor de Aziaten!; De jeugd, zong marcheerde, ging naar school.
          Geen belanda meer op straat. En wij? Wij waren de katjongs, die niet (tot onze vreugde) naar school gingen en maar rond hingen. De Inlandse(hoofdletter) jeugd keken ons zelfbewust/uitdagend aan; apa? En wij (9-10 jr.oud) sloegen dan timide onze ogen neer. Op gevaar van een pak slaag. Geschokt waren wij, bij het (in schuil) zien van blanken/Indo’s die achter een krobbak/kar sjouwden, toegebulderd door een Jap of heiho. Zelfs Indonesische omstanders waren stil bij dit aanblik. Van bewondering/ontzag voor de Jap? Ook/of leedvermaak? – ik denk ook, dat deze vernedering, tot nu toe(!), bij velen nog nawerkt; het buigen voor de Jap, de trauma! Mijn totok oom, eens gevangenis bewaarder in Ambarawa, die in sept. ’45 in Nica uniform verscheen, werd door zijn ex gevangenen tijdens deze bersiap tot bloedens, voor de ogen van de hele familie, geslagen en naar ‘zijn gevangenis’ gesleept. Later, bij een uitval van Goerga’s, bevrijd. Toen hij, met gezin naar Holland vertrok eind ’45, zei hij; nooit meer naar dit apenland terug te zullen keren! -Hoe de Belanda’s/Indo’s zich zelf toen voelden in gevangenschap; zie hun vertellingen; veelal een terugblik met misplaatste gescheld/beschuldigingen/zelf bewondering etc.- zie/lees D.vanderMeulen; Hoort gij de donder niet? Begin en einde van onze gezag voering! -Mijn (Indo) vader, Pakan Baroe vertelde mij( wij hebben veel met elkaar over Indië gesproken/gediscussieerd) dat vele Totoks/Knil meerderen(!) veelal functies tijdens het kamptijd schuwden, bv.hantjoh=leider/hoofd. Deze kregen de meeste klappen/schoppen/straf als aan hun toevertrouwde barak/medegevangenen iets verkeerd hebben uitgehaald; te laat op apèl, zogenaamd ziek zijn, zich drukken van diensten etc. Mijn vader(barak hantjoh) werd indertijd, bij zo’n voorval/stelen door een barak genoot, in zijn knie geschopt. Hij had dit moeten voorkomen, aldus de bewaker. Hij heeft nooit meer goed kunnen knielen. De totoks waren gedwee en zochten veelal de Indo’s op. Om in hun ‘groep’= gottong rojong te worden opgenomen. Om lief en leed te delen! Echter, zo was het vrede en….de totoks/meerderen namen weer hun vooroorlogse houding aan. Stonden op hun strepen! En ook de Indo’s tegen over de Inlanders!

        • Jan A.Somers zegt:

          “maar het gebrek aan vertrouwen” Zo hijgerig was het nou ook niet hoor. Wel veel werk. Alle activa en passiva van de Indische staatsbalans moesten worden nagelopen en overgedragen. Ondanks de politionele acties was daar direct na Linggadjati al aan begonnen in gemengde Nederlands/Indonesische commissies. En al in 1948 was in de grondwet de naam ‘Nederlandsch-Indië’ al veranderd in ‘Indonesië’. Deze naam was buiten Java/Sumatra bij NICA en KNIL al sinds 1945 gangbaar. Plus het werk nog op de RTC van 23 augustus tot 27 december 1949. Dat laatste alleen al voor de definitieve goedkeuring. Heeft u die stapel bijlagen gezien? Soetardjo dacht in 1937 dat daar nog zo’n tien jaar voor nodig zou zijn.
          “-dat heeft onze leiding toch gedwarsboomd?” Hoezo? Zie hierboven.
          “Uit Australië kwamen radio berichten dat de Republiek onwettig was, een Japans maaksel.” De films van de dankbaar buigende Indonesische leiders op 12 augustus 1945 in Saigon gingen de hele wereld over. Met op het Koningsplein de hele meute waar de Japanse leiders dankbaar werden toegezwaaid met Japanse vlaggetjes. Met de instelling van het Comité van Voorbereiding met Soekarno als voorzitter en Hatta als vice-voorzitter. Sjahrir, die zich steeds had onthouden van samenwerking met de Japanners, was van mening dat de onafhankelijkheid buiten hen om moest worden uitgeroepen en vooral buiten de door de Japanners ingestelde commissie om. Soekarno en Hatta zagen hierin geen voordelen, zij zouden door het Nederlandse gezag toch als collaborateurs worden aangemerkt. Uiteraard! Als in Nederland de collaborateurs worden berecht, eist rechtsgelijkheid dat dat ook in Indië geldt. Gelukkig werd van Indonesische kant Sjahrir naar voren geschoven. Overigens had Van Mook op 23 oktober in Batavia een geanimeerde bespreking met de Indonesische leiders, waaronder Soekarno. Vonden ze in Den Haag niet leuk, maar Den Haag was voor Van Mook ver weg. En de Indonesische regering bleef gewoon zitten in Batavia. Ik was in november ruim een week in Batavia. Met de bevrijding in Soerabaja nog in gedachten keek ik raar op van door elkaar lopende patrouilles van Britse, Indonesische en KNIL-militairen.
          “U denkt toch niet dat die kolkende meute toen nog in bedwang kon worden gehouden?” Indonesië claimde toch een staat te zijn? Met één van de criteria het uitoefenen van gezag? Tegenwoordig heet zoiets een failed-state. Terwijl de Indonesische leiders in een treinrit over heel Java zich overal lieten toejuichen i.p.v.gezag handhaven. Daar hadden ze behalve de politie ook nog de hergeorganiseerde PETA voor! Waarom lukte zoiets bijvoorbeeld wel na de bevrijding van Soerabaja? Ik sta er nog steeds versteld van hoe snel in Soerabaja de normale toestand weer werd bereikt. Nadat de gevluchte bevolking weer was terug gekeerd omdat het weer rustig was. Met elke dag de passage van de demarcatielijn van al die handelaren met hun pikolans, naar de pasars. Met dezelfde Indonesische politie die tijdens de bersiap stond toe te kijken.

        • RLMertens zegt:

          @JASomers; ‘…claimde toch een staat te zijn etc.’ – Een (in) staat te zijn tegen alles wat met Nederland te maken had! Vooral na het vlag incident in Soerabaja. Het hele volk(!) was opgestaan tegen de herbezetting; siaaap, boenoeh belanda etc.! En wij Indo’s ea. werden de klos.

  11. Peter van den Broek van een andere generatie zegt:

    ik hou me weliswaar bezig met het concrete resultaat van die ““haatexplosie” dwz doden en vermisten van de Bersiap, maar een voortvloeiende vraag is het Waarom van de Bersiap.
    De Bersiap heeft “genocide-achtige” eigenschappen zoal razzia’s, ghettovorming en ethnische zuiveringen, een proces van uitsluiting om wat voorbeelden te noemen , maar om daarover een discussie te beginnen is heel theoretisch en lijkt mij alsnog een brug te ver.

    Is er sprake van “georganiseerd of structureel geweld in de Bersiap?
    Ik begon wat gegevens te verzamelen. Wellicht kent dhr Mertens het dossier van Jack J.L. Boer te vinden in het Archief van Tranen van P. van der Molen. Ik heb die 125 Bersiapgevallen op een voor mij handzame manier beschreven, op een rijtje gezet en die in een database, die Excelbestanden, opgeslagen zodat ik ze gemakkelijk terugvind en ik kan bronvermeldingen, relevante artikelen aan het bestand ophangen, copieren en plakken. Daarnaast heb ik een mooi bestand over Soerabaja met haar meer dan 300 doden en nog meer vermisten, maar Soerabaja is niet zaligmakend noch kenmerkend voor de Bersiap, alhoewel sommigen het tegendeel beweren. Er zijn in totaal meer dan 3.500 doden en duizenden vermisten , dus ik kan nog wel vooruit voordat ik mijn vraag kan beantwoorden. Voor de Waaromvraag dien ik bij Indonesië en haar bronnen te zijn. Ik heb me maar voorgenomen Bahasa Indonesia te leren want met dat Google translation kom ik niet ver.

    Ik vraag me ook af waarom juist Jack Boer die Bersiapdocumenten verzamelde, hij bracht me wel op een idee.

    • PLemon zegt:

      @ Is er sprake van “georganiseerd of structureel geweld in de Bersiap?

      ‘ Mogelijk dat men op deze ‘ voorloper’ doorborduurde?

      *** Eind 1926 breekt in de Indische archipel een opstand uit tegen het Nederlands gezag. De opstandelingen zijn geïnspireerd door hun landgenoten in de diaspora en door een golf van antikoloniale revoluties in de Arabische wereld. De uitvoering van de opstand, die op papier goed is gepland, is halfslachtig en chaotisch. De opstandelingen worden hard gestraft. 
      Pas later zal uit een reconstructie van de gebeurtenissen blijken dat de opstand, althans op papier, zorgvuldig is uitgedacht. ‘De deelnemers aan het complot,’ aldus een rapport dat begin januari 1927 verstuurd wordt naar de Centrale Inlichtingendienst in Nederland, ‘werden in afdelingen verdeeld, aan welker hoofd een z.g. “kop” stond, er was een brandafdeeling, belast met het stichten van brand, een sabotage-afdeeling, belast met het doorknippen van telefoon- en telegraafdraden, en een moordafdeeling, belast met het vermoorden van ambtenaren.’
       Bijna een halfjaar eerder, op 21 juni 1926, heeft de douane van Priok in de bagage van een zekere Wirjono Koesoemo, die kort daarvoor zijn rechtenstudie in Nederland afrondde, een verdachte stapel papieren aangetroffen. Pamfletten, veertig in totaal, afkomstig van de Perhimpoenan Indonesia, de Vereniging van Indonesische Studenten in Nederland.

      Het manifest had in het blad Kepada Bangsa Indonesia (Naar de natie Indonesië) gepubliceerd moeten worden onder de titel: ‘Een kreet van de revolutionaire kameraden in Nederland.’
      Een belangrijk deel van de Indonesische intellectuele voorhoede bevindt zich midden jaren twintig buiten Nederlands-Indië. Als student, als politiek vluchteling of als banneling: bij gebrek aan geschikte wetgeving om oproerkraaiers vast te zetten is verbanning voor het koloniale regime een beproefd middel om tijdelijk van lastige figuren af te komen. Als gevolg daarvan bestaat de Indonesische diaspora uit een hecht netwerk van antikoloniale centra dat Nederlands-Indië verbindt met Holland, Parijs, Moskou, Singapore, Mekka en Caïro. De revolutie is definitief mislukt.

      En toch, hoe chaotisch en halfslachtig de uitvoering ook is gebleken – één ding weten de opstandelingen wel te bereiken: de (schijnbaar) spontane eruptie van massaal geweld heeft de Europese bevolking van Nederlands-Indië de stuipen op het lijf gejaagd. ‘Gezagsschemering is ingetreden,’ schrijft resident Van der Jagt in zijn dagboek. ‘Er hangt nog veel stille angst in de atmosfeer.’
      De opstand van 1926-1927 bracht niet de verlossing waarop zij gehoopt hadden. En toen de revolutionaire leiders waren verbannen of vastgezet, was de angel voorlopig uit het antikoloniale verzet gehaald. Maar de overtuiging bleef. ‘Vroeg of laat,’ aldus Mohammad Hatta een jaar na de opstand, ‘zal elk overheerst volk zijn vrijheid hernemen; dat is de ijzeren wet der wereldgeschiedenis.’
      https://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/27901/opstand-nederlands-indie-1926.html

      • Jan A.Somers zegt:

        Aan deze golven van agitatie, onder leiding van de PKI, werd pas definitief een eind gemaakt onder president Suharto. Voor een deel met bersiap-achtige pogroms, maar vooral door een ongeëvenaarde toepassing van presidentiële decreten, een erfenis van de exorbitante rechten van de Gouverneur-Generaal,

      • RLMertens zegt:

        @PLemon; ‘vroeg of laat etc.’- Geloof is groot. De geschiedenis van een volk wordt groot, zodra het gelooft!, Thomas Carlyle, geciteerd door Roeslan Abdulgani over bersiap in Soerabaja. Onze leiders aan de top hadden getracht de revolutie te kanaliseren langs constructieve banen. Het lukte niet altijd(!), om de eenvoudige redenen, dat de revolutie als vreemd beest was met een te grote staart en te kleine kop!

        • Jan A. Somers zegt:

          “Onze leiders aan de top ” Plus de Indonesische leiders aan de top! Zoals Sjahrir en Hatta. Luister maar eens naar de rede van minister-president Hatta op 27 december 1949.
          “te kanaliseren langs constructieve banen. ” Lees de tekst van de petitie Soetardjo eens. En de tweede zin van de proclamatie door Soekarno.

        • RLMertens zegt:

          @JASomers; ..’langs constructieve banen’ – U denkt toch niet dat die kolkende meute toen nog in bedwang kon worden gehouden? Door wie dan ook? Na zo’n Japanse bezetting; met hongersnood. -Soetardjo? -Door geen toezegging/instemming met merdeka en provocaties in Batavia tegen hun leiders; Soekarno een collaborateur, niet praten met Boeng etc.etc.en de vooral, als tegen reactie, de afgekondigde voedsel boycot tegen alle belanda’s, brak de hel los! -dr. Roeslan Albugani (Soerabaja 1945); Uit Australië kwamen radio berichten dat de Republiek onwettig was, een Japans maaksel. En dat Soekarno, Hatta en andere top voor geallieerd gerecht zouden worden gebracht. Onze leiders war criminals? – De 2 zin in de proclamatie;
          ‘aangelegenheden betreffende het gezag overdracht zullen met zorg en toewijding worden uitgewerkt/uitgevoerd’; -dat heeft onze leiding toch gedwarsboomd?

  12. Peter van den Broek van die andere generatie zegt:

    Die revisionistische toon van dhr Somers over ZIJN Indische geschiedenis is wel bekend, maar geeft geen verklaring, laats staan een oorzaak-en-gevolg-redenering, neem als voorbeeld zijn opmerking over MP Hatta op 27 December 1949, let even op de datum, dat was toch volledig irrelevant voor de Bersiap?

    Daarentegen maakt dhr Mertens wel zinnige opmerkingen zoals die afgekondigde voedselboycot, begin Oktober maar niet alleen tegen totoks (sic), die zaten toen toch v.n.l. in de Japanse interneringskampen? De voedselboycot was hoofdzakelijk tegen de Indische, Indo-Europeanen gericht, die toch openlijk hun aanhankelijkheid aan het Nederlands Gezag betuigden, zie ook het vlagincident bij het Yamamoto- of Oranjehotel.

    Er gebeurde aan Indonesische kant opmerkelijke dingen.
    Beoordeelden de Indonesische Nationalisten in de aanloop tot de Proklamasi de in hun midden wonende “Indo-Europeanen” niet ook als coöperator of collaborateur?

    Maar niet alleen zij, het waren ook de Japanners die tegen het eind van de oorlog, de indo-Europeanen, ook wel Buitenkampers genoemd met steeds meer argwaan, wantrouwen tegemoet traden. Ze begonnen in 1944 steeds meer Indo-Europeanen in kampen op te sluiten. Neem als voorbeeld Malang. Het is toch niet toevallig dat de nieuw benoemde Japanse legercommandant van Malang hard optrad tegen indo-Europeanen, Die werden massaal opgepakt en in kampen zoals de Wijk geïnterneerd.

    Over de aanloop tot de Bersiap kunnen Indischen toch meer vertellen, dat is toch nog steeds een witte plek in de geschiedenis?

    • RLMertens zegt:

      @PetervandeBroekveag; ‘die zaten toen toch vnl.in de Japanse kampen etc.’- Klopt. Echter, die waren ook afhankelijk van voedselinkoop/bevoorrading van buiten.
      Over Malang in de Japanse tijd; M.Moscou-de Ruyter; Vogelvrij;het leven buiten de kampen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.