BD:
Dat we het kolonialisme moeten afwijzen, vindt Vilan van de Loo ook. Maar kom niet bij haar aan met het tot zondebok maken van de militairen die vochten in Nederlands-Indië.Ons beschuldigende vingertje wijst te makkelijk naar hen als dé daders. Want het kolonialisme speelde niet alleen daar, heel Nederland was door en door kolonialistisch. Wij wilden een imperialistische grootmacht zijn. De generaals moesten het opknappen, maar dat moest wel op een koopje.”
Boek Generaal Eenoog
IGV: Op zaterdag 24 janurari presenteert Vilan haar nieuwe boek in Bronbeek met een lezing. De IGV geeft ook acte de présence met informatie over het zoeken naar millitaire voorouders en een Genealogische Live Show: stel uw vraag, en onze secretaris Maarten Fornerod zal proberen deze live te onderzoeken met behulp van digitale bronnen terwijl het publiek meekijkt. Klik hier voor meer informatie.
...................
Indisch4ever 
ellen schreef 7 februari 2026 om 16:15 onder meer: “Dit rijk had een zeer hoge beschaving, maar viel uiteen door interne machtsstrijd. Zodoende was ook de eenheid weg”.
Tja …. zelfs het grote Madjapahit dat Ellen bedoelde, door interne machtsstrijd en dus gebrek aan eenheid uiteen gevallen en ten onder gegaan. Had het wel een paar honderd jaar volgehouden. Maar toch …. tussen alle delen van dat Rijk lag veel water en dus pluriformiteit onder zijn bewoners.
Ik denk dat gebrek aan solidariteit onder al die volkeren op al die verschillende eilandjes er de oorzaak van is geweest dat zij niet en masse zijn opgestaan tegen de witte indringers, ondanks hun overweldigende numerieke meerderheid.
Als ergens een opstand tegen de Kompenie (c.q. VOC en later de Staat der Nederlanden) uitbrak, dan stuurde de Kompenie een bootje met wat krijgsvolk naar het opstandige eiland om het af te straffen en de sultans en radjahs van naburige eilandjes vonden het prima en verroerden geen vin, als zij de Kompenie al niet hadden geholpen.
Waren al die volkeren verenigd op één grote landmassa, dan was eenheid gemakkelijker te smeden en behouden en was daarmee weerstand tegen een indringer gemakkelijker, effectiever, te organiseren.
Just my final gobangs in the case.
Belangrijk is ook de verspreiding van de islam na de val van het Majapahit-rijk. De islam bracht weerstand tegen het kolonialisme en een ideologische basis voor gezamenlijk verzet. Islam bracht een gemeenschappelijke identiteit en eenheid.
Ellen schreef 9 februari 2026 om 10:36 onder meer: “De islam bracht weerstand tegen het kolonialisme en een ideologische basis voor gezamenlijk verzet. Islam bracht een gemeenschappelijke identiteit en eenheid”.
Tja …. maar toch onvoldoende motivatie om die witte indringers massaal de zee in te drijven (zie de vraagstelling van Gerard).
Trouwens …. nog in mijn jeugd op Java (veertiger, vijftiger jaren v.d.v.e.) was de inheemse bevolking wel Islamitisch, maar niet fanatiek. De vrouwen liepen in saroeng en kabaja of eenvoudig bloesje, op de pasar gaven ze vrijelijk hun babies de borst, het animisme vierde hoogtij en er werd geofferd op heilige plaatsen aan allerlei boze en goede geesten.
Het is pas van de laatste decennia dat de Islam aanwezig is in alle hoeken van de samenleving, inclusief de verstikkende kleding van die arme vrouwen en de door luidsprekers versterkte oproep van de muezzin tot gebed.
Alleen in Atjeh werd effectief forse weerstand geboden tegen het Nederlandse gezag (Atjehoorlog 1873 – 1914), mede geïnspireerd door de Islam. Maar het verzet bleek onvoldoende om de hele Islamitische archipel te mobiliseren tegen de witneuzen.
Nogmaals, ik denk dus dat verspreiding van de bevolking van Insulinde over talloze eilandjes het antwoord geeft op de vraag van Gerard, waarom hun massale overtal, gemeten over de hele archipel, niet heeft geleid tot het in zee drijven van die paar duizend exotische witneuzen.
Waarschijnlijk hanteer ik een ander perspectief op de rol van de islam in het voormalige Nederlands-Indië dan de Nederlanders die met een gekleurde bril naar het Indonesische standpunt kijken.
Voor een verhelderende kijk op het gebeuren zie het boek “De Roep om Merdeka”(1995) en “Merdeka” (2022 gesigneerd exemplaar) van Harry Poeze en prof. Henk Schulte Nordholt
De Sarekat Islam (SI), opgericht in 1911, was de eerste echte massabeweging en speelde een cruciale rol in het ontwaken van het Indonesisch nationalisme. De beweging SI kwam op voor sociale rechtvaardigheid en religieuze eenheid en was, in tegenstelling tot eerdere elitaire groeperingen zoals Boedi Oetomo , toegankelijk voor iedereen.
Aangezien bijna alle Indonesiërs moslim waren, fungeerde religie als de enige factor die de bevolking verenigde tegenover de Nederlandse (christelijke) kolonisator. Binnen enkele jaren groeide de beweging uit naar twee miljoen leden.
Voor de gewone Indonesiër was leider Tjokroaminoto een bijna mythische figuur. Men mag niet vergeten dat de latere president Soekarno destijds bij Tjokroaminoto inwoonde en door hem werd gevormd.
De invloed van de islam op de onafhankelijkheidsstrijd kan dan ook niet worden onderschat. De SI onderhield nauwe contacten met moslims en hindoes in Brits-Indië binnen hun gezamenlijke antikoloniale strijd. Het is dan ook geen toeval dat India na de oorlog één van de eerste landen was die de Republiek Indonesië erkende.
Terwijl seculiere leiders zoals Soekarno de politieke koers bepaalden, zorgde de islam voor de daadwerkelijke mobilisatie van de massa.
Moskeeën fungeerden als veilige ontmoetingsplaatsen voor politiek overleg onder het mom van religieuze bijeenkomsten. Dit bleek cruciaal tijdens de repressie in de laatste maanden van de Japanse bezetting.
Een belangrijk moment dat door Nederlandse historici vaak over het hoofd wordt gezien, vond plaats op 22 oktober 1945. Hasyim Asy’ari, de oprichter van de Nahdlatul Ulama (NU), vaardigde toen een ‘Jihad’ uit. De verdediging van het vaderland tegen de Nederlanders en de Britten werd hiermee een religieuze plicht (Fardhu ‘Ain).
Dit was de directe aanleiding voor duizenden boeren en studenten van islamitische kostscholen (santri) om naar Soerabaja te trekken voor de GEWAPENDE strijd eind oktober 1945 (dood van brigadier Malaby) en op 10 november 1945: de Slag om Soerabaja. Deze dag wordt in Indonesië tot op de dag van vandaag gevierd als Hari Pahlawan (Heldendag).
Het Revolutionair geweld richtte zich tijdens de gebeurtenissen aan het begin van de Indonesische Revolusi (Bersiap) op de Indo-Europese bevolking (30-40.000 slachtoffers) , maar allengs werd de Chineze bevolking het doelwit van opstandelingen.
Niet vergeten mag worden dat witneuzen (krijgsgevangenen en burgers) uit de Japanse interneringskampen geevacueerd werden, waarbij relatief weinig slachoffers vielen (< 500?). Tienduizenden Europeanen konden via zee veilig naar het Vaderland terugreizen.
Moslim 1 – van den Broek schreef onder meer 9 februari 2026 om 23:37: “Waarschijnlijk hanteer ik een ander perspectief op de rol van de islam in het voormalige Nederlands-Indië”.
Interessant “ander perspectief”, maar niet in het licht van de vraagstelling van Gerard: “De blanken waren in de archipel zwaar in ondertal en waarom door de eeuwen heen dan niet terug in zee gedreven door de oorspronkelijke bewoners van de eilanden”.
Het gebeurde dus niet, ondanks het archipelbreed beleden moslimgeloof dat zeker wel een rol heeft gepeeld in het gevoel van eenheid.
Een goed onderbouwd antwoord op de vraag van Gerard dus nog steeds tidak ada, wel een theorietje uit mijn blote kepala, maar dat is natuurlijk niet genoeg.
De eerste Nederlanders (en andere Europeanen) werden in de 17e eeuw niet meteen uit de Indonesische archipel verdreven omdat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) aanvankelijk niet als een koloniale macht, maar als een handelskoper opereerde. De lokale vorsten zagen economische en militaire voordelen in hun aanwezigheid.
(Nog een allerlaatste poging van mij t.a.v. een interessante vraag van Gerard)
Geschiedschrijving zonder toetsing aan de rauwe feiten op de grond vervalt in abstracte theorie, dwz een zinloze oefening in dagdromen en hoe de geschiedenis eruit had kunnen zien.
Wat denken de Heren , die wellicht hun dienstplicht niet hebben vervuld over wapens ?Zelfs bij de Marine werden dienstplichtigen geoefend in gebruik van pistool of een degen.
De Onafhankelijkheidsoorlog was natuurlijk anders dan voorgaande schermutselingen. De periode in Nederlands-Indie direct na 15 augustus 1945, het zogenaamde machtsvacuüm, is cruciaal om te begrijpen hoe een slecht bewapende Indonesische revolutionaire beweging en ex-PETA in enkele weken veranderde in een geduchte militaire tegenstander.
Gedreven door een morele crisis veroorzaakt door de capitulatie en verwantschap met de Indonesische nationalisten, lieten veel Japanners zoals admiraal Maeda toe dat wapendepots werden geplunderd of vreedzaam werden overgedragen.
In Soerabaja zorgde de meegaande houding van de Japanse marine (Kaigun) ervoor dat de Pemoeda’s zware wapens en pantserwagensin handen kregen, waarmee ze de Britten in oktober en november 1945 effectief konden weerstaan.
Daarentegen in Semarang, de geboortestad van dhr de la Croix weigerde de Japanse Kido Butai onder commando van Majoor Kido de wapens af te staan, wat leidde tot een bloedige strijd en duizenden slachtoffers.
Terwijl de Nederlands-Indische herinnering focust op het leed van de Bersiap, was de (pro)actieve Japanse wapenoverdracht een doorslaggevende militaire factor achter de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd.
Maar dat was niet voldoende. Der Indonesische Nationalisten waren hoog gemotiveerd en fanatiek, zie slag om Soerabaja. E.e.a. werd al uitgelegd in mijn reactie over de Islam als drijvende kracht
Islam en wapens werden in de Indonesische Revolusi een dodelijke cocktail. Hopelijk snappen de Heren dat ook
Moslim 2 – van den Broek schreef 10 februari 2026 om 15:41onder meer: “Islam en wapens werden in de Indonesische Revolusi een dodelijke cocktail. Hopelijk snappen de Heren dat ook”.
Welnu, als ook ik onder “de Heren” (met hoofdletter) wordt gerekend, dan snap ik er als zodanig nog steeds niets van.
Nergens heb ik gehoord of gelezen dat de opstand puur religieus was gemotiveerd; vrouwen en kinderen en weerloze oude mannen werden tijdens de bersiap niet afgeslacht onder de strijdkreet “Allahoe Akbar”. Die werd er kennelijk buiten gehouden.
De strijdkreet was gewoon “Merdeka”, de slagzin “Merdeka atau mati”. De vaders van de “Proklamasi” Soekarno en Hatta konden ook niet worden betrapt op religieus fanatisme.
Laten we wel wezen: het argument ‘niet gehoord of gelezen’ is in een discussie onacceptabel. Met een dergelijk excuus wordt men ongeloofwaardig; het getuigt immers van een gebrek aan interesse en deskundigheid .
Natuurlijk was de Indonesische Revolutie niet UITSLUITEND religieus van aard, maar de islam speelde onmiskenbaar een centrale, mobiliserende rol.
‘Pihak yang benar, percayalah saudara-saudara, Tuhan akan melindungi kita sekalian. Allahu Akbar! Allahu Akbar! Merdeka!’
(Aan de zijde van de rechtvaardigheid — geloof mij, broeders — zal God ons allen beschermen. Allahu Akbar! Merdeka!)
Dit zijn de iconische woorden die Boeng Tomo uitsprak in Soerabaja tijdens de gewelddadigheden aan het begin van de Revolusi, in Nederland vaak aangeduid als de Bersiap. Een deskundige als de Heer De la Croix dient dit te weten.
Boeng Tomo smeedde de nationalistische leus ‘Merdeka’ en de religieuze kreet ‘Allahu Akbar’ aaneen tot een krachtig geheel. Zijn argumentatie was helder: hoewel de Indonesiërs over inferieure wapens beschikten, hadden zij God aan hun zijde.
In het dominante Nederlandse narratief blijft de rol van de islam vaak onderbelicht, maar dat betekent niet dat deze afwezig was. Wanneer we de gebeurtenissen aan het begin van de revolutie bezien vanuit Indonesisch perspectief, ontstaat een fundamenteel ander beeld. Het martelaarschap in de Islam verklaart de enorme opofferingsgezindheid van de gebrekkig bewapende Indonesiërs tijdens de Slag om Soerabaja in november 1945 tegenover de moderne, superieure Britse 5th Indian Division van gen. Mansergh
Moslim 3 – van den Broek schreef 12 februari 2026 om 15:54: “Natuurlijk was de Indonesische Revolutie niet UITSLUITEND religieus van aard, maar de islam speelde onmiskenbaar een centrale, mobiliserende rol”.
Dat Boeng Tomo ook gretig de Islam er bij haalde in zijn van Belandahaat doordrenkte retoriek is niet verwonderlijk. Hij was een volksmenner, een opruier, die het op de Belanda’s had gemunt. Belanda di boenoeh! Dat was zijn doel. Hij zou ook de duivel er bij hebben geroepen, maar die stond al aan de kant van de Belanda’s.
Hoho, zo kan het wel weer. Met de interpretatie van de beroemde radiotoespraak van Boeng Tomo wordt een loopje genomen om een alternatieve geschiedenis te rechtvaardigen. Hoezo vooringenomenheid.
Als ik de iconische radiotoespraak van Boeng Tomo goed en begrijpend beluister, dan was deze niet gericht tegen de “Blanda’s”, maar tegen de “Inggris”: de Brits-Indische 5e divisie die op 10 november 1945 de aanval op de Nationalisten opende.
De kernvraag die door Gerard is opgeworpen, kan ook anders worden geformuleerd: Waarom bleef in een instabiel systeem als het Nederlands koloniaal stelsel een kleine blanke minderheid zo lang aan de macht en overheerste zij een enorme meerderheid van inlanders?
Het antwoord schuilt niet in één enkele reden, maar in een complex van factoren (zie o.a. Drooglever en Sartono Kartodirdjo). In telegraafstijl:
1) Het ontbreken van een Indonesische identiteit en de collaboratie van het inlands bestuur.
2) Technologisch en organisatorisch overwicht van de Nederlandse bezetter, zoals het KNIL als politiemacht en de effectiviteit van het onderdrukkingsapparaat, waaronder de Politieke Inlichtingendienst (PID) -> angst en terreur.
3) De aanwezigheid van loyale groepen, zoals Indo-Europeanen en Molukkers, naast de economische afhankelijkheid van de inheemse bevolking (zie het Cultuurstelsel).
3)De acceptatie door de inlanders van het koloniale gezag als een “onvermijdelijk” en “natuurlijk” gegeven.
4) De toenmalige rol van de Islam als spirituele beleving, ontdaan van haar politieke boodschap van sociale gerechtigheid.
De reden dat het in 1945 voor de Nederlanders misging, was het wegvallen van al deze factoren:
a) De Japanners vernietigden de mythe van de onoverwinnelijkheid van de “witneuzen” door hun overwinning in de Slag in de Javazee en de bezetting van het hoofdeiland en machtscentrum Java in slechts acht dagen.
b) Het inlands bestuur (de Priyayi) verloor zijn autoriteit (zie W.H. Frederick, Visions and Heat).
c) De Pemoeda’s kregen via de Japanse bezetter toegang tot moderne wapens; dit werd duidelijk zichtbaar tijdens de driedaagse strijd in oktober en de Slag om Soerabaja in november.
d) Religieuze legitimatie: De islamitische geestelijkheid gaf op 22 oktober 1945 toestemming voor een Jihad tegen de koloniale overheerser (zie punt c).
Wat er met de “exotische witneuzen”/totoks na de Japanse capitulatie gebeurde, is een ander verhaal. Een feit is dat ze niet in zee werden gedreven. De witneuzen (krijgsgevangenen en burgergeïnterneerden=APWI) werden uit de Japanse interneringskampen met treinen veilig naar opvangkampen getransporteerd. Daarna werd, onder het mom van recuperatieverlof, een groot deel der witneuzen met schepen Geëvacueerd naar het Vaderland (sic) ; de meerderheid keerde nooit meer terug naar Tempo Doeloe.
Een kwantitatieve analyse van de Bersiap-slachtoffers naar etniciteit geeft aan dat totok-slachtoffers voornamelijk vielen bij het Goebeng-transport in Soerabaja, de Baswedan-affaire (eveneens in Soerabaja) en in het interneringskamp Ambarawa op Midden-Java. Daarnaast bestonden de slachtoffers uit kleine groepen witneuzen die uit de kampen waren “gebolost”
Weer een fabeltje ontmaskerd.
Van den Broek heeft natuurlijk weer eens oogkleppen op als ie beweert dat Islam de drijvende kracht was.
Zo moeilijk was het niet hoor; er waren drie pilaren in de maatschappij. Nationalisme, Islam en Communisme. Die laatste hebben ze later vakkundig en met de hulp van de CIA de nek omgedraaid. Maar net als in Maleisië indertijd, was het niet te onderschatten. Nationalisme is altijd de lijn van het leger geweest.
Alle drie hadden goede redenen om de Nederlanders buiten te schoppen.
Moslim 4 – van den Broek schreef 14 februari 2026 om 15:55 onder meer: “Hoho, zo kan het wel weer. Met de interpretatie van de beroemde radiotoespraak van Boeng Tomo wordt een loopje genomen om een alternatieve geschiedenis te rechtvaardigen. Hoezo vooringenomenheid. Als ik de iconische radiotoespraak van Boeng Tomo goed en begrijpend beluister, dan was deze niet gericht tegen de “Blanda’s”, maar tegen de “Inggris”: de Brits-Indische 5e divisie die op 10 november 1945 de aanval op de Nationalisten opende”.
Tja ….cherry picking uit de rijke kersentuin van de geschiedenis om gelijk te halen.
Die iconische radiotoespraak van Sutomo (Arek Suroboyo), alias Boeng Tomo, was speciaal gericht tegen de Britse troepen, omdat die een grote rol speelden in de Slag om Soerabaja, want rond die tijd (november 1945) nog geen Nederlandse troepen te bekennen.
Maar die “iconische radiotoespraak” zou niet zijn enige toespraak zijn om de pemoeda’s op te zwepen. De Belanda’s zouden komen. Hij schreeuwde vóór Merdeka, tegen de gehate Belanda’s. Zo hij de Islam er bij haalde, dan moet dat slechts als ondersteuning zijn bedoeld. “Belanda di boenoeh, Indonesia Merdeka” was zijn doel.
Terug naar het topic: Wat zou Pak Djendral Satoe-Mata daarvan hebben gedacht. “Ajooh madjoe, brani mati” zou hij zijn Manisé hebben toegeroepen.
Hoho, er wordt hier weer een loopje met de geschiedenis genomen! Op Britse filmbeelden uit Soerabaja (periode oktober-november 1945) — te bewonderen in de collectie van het Imperial War Museum IWM en online — zijn overduidelijk KNIL-militairen te zien. Ze zijn direct herkenbaar aan hun karakteristieke helmen terwijl ze “krijgshaftige” pemoeda’s arresteren: een politionele actie avant la lettre.
Daarnaast stookten in de periode september-november 1945 groepjes ongedisciplineerde en trigger-happy Ambonese KNIL-militairen, onder leiding van luitenant Zijlstra in Batavia/Jakarta het Bersiap-vuurtje op. Generaal Christison werd zelfs genoodzaakt een battle order uit te vaardigen om dit zooitje ongeregeld in bedwang te houden. Ondanks hun overduidelijke insubordinatie zijn zij hiervoor nooit voor de krijgsraad verschenen. Of wat moet ik denken van foto’s van na de Japanse capitulatie waarop een aantal Nederlandse duikboten worden getoond, die “showing the flag” in de haven van Tandjoeng Priok.
Ach ja, de geschiedenis begint zo langzamerhand op een sprookje te lijken; er worden Boeng Tomo wederom woorden in de mond gelegd die hij niet heeft uitgesproken.
Daarnaast wordt door een militaire Expert “het Indonesische leger” genoemd. Afgezien van zijn drogredenering zou “Anoniem” mij eens moeten uitleggen hoe het Indonesische leger betrokken kon zijn bij de Slag om Soerabaja op 10 november 1945, rekening houdend met het feit dat het Indonesische leger — de TKR Tentara Keamanan Rakyat — pas een maand eerder was gevormd? Deze eenheden bestonden voornamelijk uit voormalige PETA-leden die kort na de Japanse capitulatie door diezelfde Japanners waren ontwapend. Wat is een leger zonder wapens of werd er met de bamboe roentjeng gevochten tegen het Brits-Indisch leger? .
Als de geleerde had opgelet in de theoretische klas tijdens zijn diensttijd, had ie kunnen weten dat het om ‘aantallen’ en overmacht gaat. Een inferieur leger dient 3-5 maal groter te zijn om een superieure legermacht te verslaan. Dat was dus geen enkel probleem.
En je kan wel lacherig doen over een bambu runcing, maar je zou maar zo’n speer in je ingewanden krijgen. En dit is wat de Indonesische geschiedschrijving daarover zegt:
Bambu runcing adalah senjata tradisional ikonik yang digunakan pejuang Indonesia melawan penjajah, khususnya dalam Pertempuran 10 November 1945 di Surabaya. Diinisiasi oleh Kiai Subchi dari Temanggung, senjata ini menjadi simbol keberanian, pengorbanan, dan “pembunuh dalam keheningan” karena tidak bersuara saat digunakan, seringkali dilumuri racun untuk mempercepat infeksi.
Wel Bernadette, In Indische kringen doet men niet lacherig over de bambu runcing. Teveel bloed en teveel moorden in de periode van eind 1945 en later
Hallo, Kiai Subchi was toch een charismatische ISLAMITISCHE geestelijke uit Temanggung, Midden-Java, die een legendarische status verwierf tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. Hij staat nationaal bekend als de “Jenderal Bambu Runcing”.
Kiai Subchi zegende de wapens van de Pemoeda’s voordat zij naar het front in Soerabaja vertrokken, wat de strijders een enorm moreel en spiritueel zelfvertrouwen gaf. De stelling dat de islam slechts een ondersteunende rol speelde, strookt dan ook niet met de historische feiten.
De bambu runtjeng wordt in Indonesië gezien als hét symbool van de heldhaftige strijd tegen het Brits-Indische leger tijdens de Slag om Soerabaja.
Tegelijkertijd vonden er echter gewelddadige gebeurtenissen plaats tegen de weerloze (Indo-)Europese bevolkingsgroep in de stad, in Nederland bekend als Bersiap. Voor de overzichtelijkheid laat ik de gewelddadigheden tegen de Chinese bevolking hier buiten beschouwing.
Bij de aanval op het Gubeng-transport (zie het verslag van Itzig Heine) en de massamoord in het huis van Baswedan in de Kampementstraat gebruikten Indonesische extremisten vuurwapens.
Uit ooggetuigenverslagen van nabestaanden wordt echter duidelijk dat de honderden zo niet meer dan duizend doden en vermisten in Soerabaja voornamelijk werden omgebracht met slag- en steekwapens, waaronder de bambu runtjeng (zie ook de gebeurtenissen in de Simpang Club en de Werfstraatgevangenis). De bambu runtjeng maakte op doeltreffende wijze duidelijk wat “spitsroeden lopen” in de praktijk betekende.
Of de moordenaars daarbij de woorden “Bersiap” of “Merdeka” riepen, lijkt voor de slachtoffers en de aard van deze oorlogsmisdaden niet essentieel. Nederlandse en Indonesische historici lijken daarover echter een andere mening te hebben. Als het woord Bersiap niet bestaat dan bestaan ook de moorden niet. wat was ook weer een drogreden?
Voor onze militaire expert: In Soerabaja werd tijdens de driedaagse veldslag (28-30 oktober 1945) de 49th Indian Brigade door een overmacht aan Indonesische strijders volledig onder de voet gelopen. De getalsverhoudingen waren toen wel even anders. Blijkbaar maakt onze militaire expert gebruik van getallen uit de Napoleontische tijd; toen was alles anders.
Gerard. Een laatste poging uit de geschiedenis van Indie.
Uit: Indische Letteren, jaargang 25 (Olf Praamstra)
“Maar ondanks de oorlogen waarin de kolonialen en de gekoloniseerden onverzoenlijk tegenover elkaar stonden, leefden de Inheemse en de Europese bevolking toen nog dicht naast elkaar. Er werden veel gemengde huwelijken gesloten en er waren nog meer Nederlandse mannen die ongehuwd met Inheemse vrouwen samen woonden. Ook de opvoeding van Europese en Ind0-Europese kinderen liet men doorgaans aan Inheemse vrouwen over. Het betekende dat de in Indie geboren kinderen, ook die van de Europese ouder, zeer vaak gevoelig waren voor spookverschijnselen en stille kracht.”
Tot slot dan: als een paar duizend blanke mannen een verbintenis hadden met Inlandse vrouwen, dan nog waren er maar een paar duizend blanken tegenover miljoenen Inlanders. Zal toch niet zo zijn geweest dat die miljoenen dachten: nou ja, die blanken houden het met onze zusters, laat ze daarom maar met rust.
Ofwel: gaat mij om de fundamentele vraag: hoe kon het zijn dat miljoenen een paar duizend niet kassie wijlen hebben gestuurd?
Ter vergelijking: als in een wijk in een huidige Nederlandse stad de bewoners (ernstige) overlast en onveiligheid ervaren door een groep jongeren, dan verschijnen er artikelen in kranten, de Politie komt eens kijken, er komt buurtbemiddeling, ambtenaren schrijven rapporten en wat al niet. Maar de overlast blijft. Bewoners verhuizen, komen amper nog buiten en leggen zich bij de situatie neer.
Maar…je zou ook kunnen menen dat als de bewoners samen die overlastgevende groep in elkaar meppen en de wijk uitgooien, dat de situatie dan weer normaal wordt.
Natuurlijk, tegenwoordig zullen er dan meteen protesten komen en in de gemeenteraad worden vragen gesteld, want het kan toch niet zo zijn dat burgers voor eigen rechter gaan spelen en die overlastgevende jongeren hebben toch ook rechten…Maar ja, zullen protesten en reacties bestonden nog niet in ons Indië.
Gerard.
Hoewel er altijd sprake was van lokaal verzet tegen de VOC en later de staat, was dit in dit eilandenrijk onvoldoende gecoordineerd om de gehele koloniale structuur voor 1942 omver te werpen. De schrijver Louis Couperus zag en beschreef een Inlandse stille kracht die uiteindelijk een einde maakte aan de kolonie.
Bij het verminken en slachten van mensen is moeilijk te spreken van een stille kracht. Daarvan is ook niet te spreken als een land als Amerika Nederland dreigt met maatregelen als Indonesië, en later Nieuw Guinea, niet wordt losgelaten.
Zou het kunnen zijn dat die Adel en Elite wisten dat die Javanen niet in staat zouden zijn om die eenheidstaat Indonesia tot stand te brengen ? Daarom dachten ze laat die Hollanders maar voor ons de kastanjes uit het vuur halen .En die Hollanders gingen aan het werk , nu sekarang zijn die 17,500 eilanden verenigd tot 1 Staat , de Staat Indonesia .Terima kasih zeiden die Javaanse machthebbers en donder nu maar weer op naar dat landje aan de Noordzee .
Dan moeten wij terug naar vorige tijden in de Javaanse geschiedenis waar er eerst wel een eenheidsstaat was. Dat was het hindoe-boeddhistisch Majapahit-rijk (1293-1529) met als centrum Oost-Java. Sterke adel legde de basis voor de latere Javaanse hoven, die door de Nederlanders als bestuursinstrumenten werden gebruikt. Dit rijk had een zeer hoge beschaving, maar viel uiteen door interne machtsstrijd. Zodoende was ook de eenheid weg. Inlandse opstanden in Ned Indie mislukten door dat gebrek aan eenheid. En de Nederlanders waren militair sterker. Pas later (jaren 20 en 30) werd het Majapahitrijk door Indonesische nationalisten gezien als model voor hun nieuwe staat. De Indonesische vlag draagt de kleuren van de Majapahit: rood-wit.
Ellen, in mijn mening legde niet Majapahit maar de sultanaat Mataram de basis voor die zogenaamde Javaanse hoven.
En die zogenaamde hoge beschaving was al tanend en stagnerend in hun hoogtij. De meeste kennis zoals militaire en maritiem technologie begon al aan het eind van Majapahit te stagneren en verdween toen de islam of de sultanaten begon te domineren en in hun hoogtij vooral de sultanaat Mataram was die kennis er niet meer.
Die eenheid onder Majapahit is sterk overdreven. Het systeem is heel anders dan als je vergelijktmet republiek Indonesië wat je nu hebt. Maar ja, je moet wat.
Noordin
Beide rijken hebben op een verschillende manier invloed gehad.
Terwijl het Sultanaat Mataram de basis legde voor de Javaanse cultuur en politieke structuren, diende het Mapapahit-rijk als het historische en territoriale grootse verleden waarop de Indonesische nationalisten de eenheid van de gehele natie baseerden.
Wat ik nooit begrepen heb: in Ons Indië waren er miljoenen Inlanders en een paar duizend blanken en die waren ook nog verspreid over de hele archipel. Hoe die blanken ook bewapend waren, als die miljoenen Inlanders hen in de 19e eeuw of begin 20e eeuw massaal hadden aangevallen met speren, klewangs en blote handen, dan waren die blanken toch in no time kassie wijlen?! Zeker, duizenden Inlanders zouden daarbij omgekomen zijn, maar een leger van miljoenen is niet te verslaan.
Maar ja, ik zal dat wel verkeerd zien en begrijpen.
In Ned Indie hanteerde de Nederlandse kolonisator (de VOC en later de staat) een systeem van indirect bestuur waarbij intensief samengewerkt werd met de inheemse elite (vorsten en regenten). Het was een dualistisch bestuursstelsel van binnenlands bestuur (Nederlanders) en een Inlands bestuur (regenten). Ondanks de samenwerking stonden de Nederlandse residenten boven de regenten om toezicht te houden. Zo bleef de Nederlandse macht op de achtergrond, terwijl de Inheemse adel de lasten van het koloniale beleid op hun eigen bevolking afwentelde.
Tja …. heel goed van Ellen dat zij dit systeem van verdeel en heers in NOI nog eens onder de aandacht brengt.
Het was niet alleen de hebberige witneus die de “inlander” onder de duim hield; hij kon het niet zonder de willige hulp van het inheemse adellijke volk.
De VOC en later haar rechtsopvolger de Nederlandse staat hadden het systeem niet uitgevonden, zij bouwden gewoon voort op wat vóór hun tijd al gebruik was.
Het inlands feodale stelsel was (is?) op Java ook sterk weerspiegeld in de Javaanse taal. Die kent (kende?) 3 niveaus, ngoko, krama, krama inggel, ingericht voor communicatie tussen de hoger en lager geplaatsten, v.v. en die onder gelijken.
Tja … een beetje nuance in de beoordeling van koloniaal NOI is nooit weg …..
Jawel, maar ook de adel en elite zullen niet blij zijn geweest met de aanwezigheid van die blanken. Het onder de duim houden van het volk konden de adel en elite zelf wel af. Blijft de vraag: waarom hebben adel, elite en volk die blanken niet kassie wijlen gemaakt?
@Vilan; ‘gen. Eenoog etc.’- Daar in Insulinde werden ca.500 oorlogen/zie ten Hagen gevoerd met miljoenen(!) Inlandse slachtoffers om de ‘grootheid van Nederland’ te bewerkstellen! Met de nieuwste krijgsmiddelen; karabijnen, kanonnen etc. werden de met summiere steekwapens/voorladers bewapende Inlanders bestreden. Het leger bestond hoofdzakelijk zelfs uit Inlanders, die met ‘een verdeel heers politiek tegen elkaar werden opgehitst’! De Indo’s werden door hun daden ‘als echte tottoks/witte Nederlanders verheven’ Met of zonder oog!
Opstanden tegen de Nederlandse kolonisator bleven vaak uit of waren kleinschalig door brute onderdrukking, gebrek aan eenheid onder de bevolking en de superieure bewapening van de Nederlanders. B.v. in Indie werd de Java-oorlog (1825-1830) met geweld neergeslagen, waardoor grootschalige bevrijding uitbleef. De kans op een grote opstand in Ned. Indie werd vergroot door de Japanse bezetting (1942-1945) die het Ned. koloniale gezag vernederde en brak, gecombineerd met een sterke opkomst van het Indonesisch nationalisme. De bersiap was de feitelijke start van de gewapende strijd.
Ik weet het niet. Miljoenen Inlanders tegen een paar duizend blanken. Brute onderdrukking (van een paar duizend op miljoenen), gebrek aan eenheid enz. zijn voor mij geen doorslaggevende argumenten. Er moet iets anders geweest zijn waardoor (in de 19e eeuw en begin 20e eeuw) er geen sprake was van kassie wijlen.
Zou het kunnen zijn dat velen geen last hadden van de blanken?
Zou het kunnen zijn dat velen het best vonden dat de blanken er waren?
Zou het kunnen zijn dat velen erop vooruitgingen door de blanken?
@Gerarr:’iets anders etc.’- Dat was de Japanse inval 1942, toen Inlanders onthuts meemaakten hoe het blanke gezag in nog 1 week in elkaar zakte. En de blanken bogen voor die, zoals zij voordien aangeduid werden, kleine krombenig scheefogige apen! – Een vernedering die nog elke keer naklinkt bij de 15 aug. herdenkingen; als men het over Jappen heeft!
– De verrekening werd vooral vereffend tijdens de bersiap!
Gerard,
Waarom het Inlands volk niet eerder in opstand kwam in Ned, Indie?
Er was ook een economische afhankelijkheid. Systemen zoals het Cultuurstelsel (1830-1870 maakten de lokale bevolking direct afhankelijk van de Nederlandse economie en verarmden hen, wat een grootschalige protestorganisatie bemoeilijkte. Hongersnoden kwamen ook voor. Nog steeds benoemen de Indonesiers met afgrijzen het Cultuurstelsel.
Ook dit argument is het niet, vind ik. De wil, de opdracht, de drang, de plicht, de haat, het ideaal van een miljoenenvolk om zich te ontdoen van een paar duizend blanken laten zich niet tegenhouden door een cultuurstelsel of een vermeende afhankelijkheid van die blanken.
Gerard schreef 5 februari 2026 om 15:12: “Ik weet het niet. Zou het kunnen zijn dat ……. ?
Tja …. er is zoveel gestudeerd op en geschreven over Insulinde en haar bewoners. Heeft niemand zich de vraag gesteld die Gerard zich stelt, nl. waarom die vele miljoenen “inlanders” die tienduizenden witneuzen niet terug in zee hadden gedreven?
Zouden de vragen van Gerard ook zijn gesteld op de roemruchte scholen voor Indologen? Die werden immers als BB-Ambtenaar tot in de verste uithoeken van de archipel gezonden om toezicht te houden op correcte houding en gedrag van de inboorlingen jegens de Kompenie in het hun toegewezen gebied. Pan Mook was zo’n Indoloog.
Schreef Multatuli niet ooit over de Javaan dat die behoorde tot het zachtste volk op aarde? Dat hebben we gemerkt tijdens de bersiap en ook onder het schrikbewind van Soeharto tegen (vermeende) communisten en Peranakan Chinezen (de Belanda’s waren toen al massaal vertrokken en geen mikpunt meer).
Dat er nergens massaal een opstand uitbrak tegen de Belanda’s zou er ook aan kunnen liggen dat de kolonie bestond uit een bevolking op 13.000 grote en vooral kleine eilanden, ieder met haar eigen geschiedenis en tradities en vaak ook nog in onderlinge competitie met elkaar. De VOC maakte handig gebruik van die onderlinge animositeit. Divide et impera.
De moraal van mijn verhaal: De antwoorden op de vele “waaroms” van Gerard ligt in de geschreven geschiedenis besloten en die ligt open voor een iegelijk die er een serieus studie object van maakt.
Tyranny is always better organized than freedom.
@Robert: ‘tyranny etc.’- Dat was in Ned.Indië! Een gouverneur met exorbitante rechten(!); mensen zonder proces opsluiten/verbannen etc.. een PID= politieke inlichtingendienst= geheime dienst, een concentratie kamp Boven Digoel= een malaria gebied omringt door jungle met koppen snellende papoea’s, waar ca 1500 nationalisten werden opgesloten! Waar men bij malaria tot gekte kwam en vanzelf dood ging! Een fascistische maatschappij (!) waar de Inlanders rechteloos waren!