Inmiddels ruim 80 jaar geleden vindt er op 15 augustus een herdenking plaats bij het Indisch Monument Den Haag en bij het Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam. Elk jaar op 15 augustus worden alle slachtoffers van de Japanse bezetting van de voormalige kolonie Nederlands-Indië herdacht.

Als gastdocent WOII in Zuid-Oost Azië gaf ik laatst een gastles aan groep 8 van een basisschool in Wageningen over de “Vergeten oorlog”. 
Een Molukse jongen stelde me vrijwel direct de vraag hoe het kon dat het einde van WOII voor Nederland een Dodenherdenking op 4 mei kende, waarop – zo had hij geleerd van zijn vader – dat het einde van WOII door de capitulatie van Duitsland had plaatsgevonden bij Hotel De Wereld in Wageningen, de plek waar zij woonden.
Maar dat hij eenmaal bij de Indische Herdenking bij het Indisch Monument in Den Haag links de datum van 8 december 1941 en  rechts de datum van 15 augustus 1945 op het monument zag staan. “Waar en wanneer is de capitulatie van Japan dan ooit getekend? Was dat op 15 augustus, meneer?”
Een wijsneusje in een klas, die me ook zei dat hij het gevoel had dat die oorlog voor hem een soort legpuzzel was. Zijn opa en oma en zijn ouders – toen zelf nog kind – hadden ooit, zo rond 1950 Indonesië verlaten en hij was hier in Nederland geboren.

Ik vertelde hem dat op 15 augustus 1970 de eerste grootschalige herdenking in het Congrescentrum Den Haag had plaatsgevonden en eenmalig bedoeld was. Echter in 1980 wordt de Stichting ‘Herdenking 15 augustus 1945’ opgericht, die besluit om jaarlijks een herdenking te organiseren.
Daardoor ontstaat abusievelijk een herdenking waarin gesproken wordt over 15 augustus als einde van de Tweede Wereldoorlog in Zuid-Oost Azië. 

Door mijn vader – één van de KNIL militairen die krijgsgevangen gemaakt was en aan de Birma-Siam spoorlijn ging werken – weet ik dat voor hem zo rond 18 augustus 1945 pas duidelijk werd dat hij ‘bevrijd’ werd en via via vernam hij dat op 2 september 1945 de capitulatie van Japan op de USS Missouri op de Baai van Tokio getekend werd, in aanwezigheid van een Nederlands afgevaardigde.
Wat er op 15 augustus 1945 gebeurde, was dat Keizer Hirohito van Japan via een radiotoespraak zijn volk liet weten dat Japan ging capituleren; een voornemen dus, maar nog geen officieel einde van de oorlog!

Aan de hand van een aantal slides liet ik de klas dat zien.
“Maar meneer, wat gebeurde er op 17 augustus 1945?” 16 augustus 1945 werden Mohammad Hatta en Soekarno door pemoeda’s (= jongeren) ontvoerd. Zij ontvoerden hen en dwongen aan op Onafhankelijkheid. Zo niet, zouden ze de oorlog rustig voortzetten. Door nachtelijk beraad liet Soekarno op 17 augustus 1945  weten dat Nederlands-Indië niet meer bestond voor hen, maar dat ze onafhankelijk geworden waren door de Onafhankelijkheid uit te roepen.
Nederland vond dit niet leuk, omdat ze haar kolonie niet kwijt wilde en stuurde oorlogsvrijwilligers naar Indië. Oorlogsvrijwilligers namen deel aan de Politionele Acties en twee bataljons werden via de Gadja Merah  – waar ook mijn vader als KNIL-militair deel van uitmaakte – ingezet voor de strijd op Bali en Palembang. 
Dit was nog een ware oorlog, die zo’n 4 jaar ging duren. Pas op 27 december 1949 werd de Soevereiniteitsoverdracht in Amsterdam getekend. Pas daarna konden Nederlanders, Nederlandse ambtenaren, Indische Nederlanders, Molukkers, KNIL-militairen en oorlogsvrijwilligers gedwongen terugkeerden naar Nederland.  Hiermee kwam een einde aan ons koloniale verleden.

“Maar meneer, degenen die de oorlog niet overleefd hebben gedurende de oorlog tussen 1945-1949 ontbreken op het monument? – dit was zijn laatste vraag.
Dat klopt. Waarschijnlijk is dit gekomen, omdat Nederland zich schaamde voor haar koloniale verleden.
Om recht te doen aan allen die gestreden hebben voor de vrijheid van ons land, is het belangrijk om die ‘vergeten oorlog’ niet langer te vergeten en ook hen te blijven herdenken.
Mijn les liep hiermee ten einde en ik was blij dat ik de vragen van die leerling kon beantwoorden. Iets wat voor mijzelf ooit op de basisschool niet mogelijk was, omdat er maar één WOII zou zijn geweest, alleen die in Europa.

Gelukkig was voor hen duidelijk waar 15 augustus vandaan kwam en wat de betekenis historisch gezien van 2 september is. Helaas niet te zien op het monument, maar door de jeugd in hun geheugen nu wel opgeslagen.

Léon Algra  Auteur van “Vergeten verbinding.  De Tweede Wereldoorlog in Zuid-Oost Azië“

Hirohito toespraak
15 augustus 1945 met onderschrift