Vierde ‘Indische Letteren-lezing’,  25 sept jl

Vierde ‘Indische Letteren-lezing’,  25 september 2020

Olf Praamstra, emeritus hoogleraar ‘Koloniale en postkoloniale letterkunde’ Universiteit Leiden  Een rusteloos leven na de dood. Pieter Erberveld in Indië, Japan, Indonesië en Zuid-Afrika.

Op een muur in Batavia stond vanaf 1722 een afschrikwekkende tekst over Pieter Erberveld, die daar gewoond had, met daarboven een met een pijl doorboord hoofd, al even afschrikwekkend.
Lange tijd werd alleen het verhaal van Valentijn – die het had vernomen van een vriend – voor waar aangenomen: De mesties Erberveld, bekeerd tot de Islam, leidde een samenzwering samen met 16 Inlanders om alle Christenen om te brengen. Met hulp van imams zouden wel 17.000 Inlanders op de been kunnen worden gebracht. Het werd ontdekt en samen met de Javaan Cartadria werd hij gruwelijk gemarteld en gefolterd. Zijn huis werd gesloopt en daar mocht nooit meer worden gebouwd.

In 1840 was er het verhaal van Ritter, die er wat aan toevoegde: o.a. dat Erberveld een Islamitische Staat wilde vestigen en dat zijn slaaf de (afgeluisterde) plannen aan de Gouverneur zou hebben doorgebriefd.
In de archieven van de VOC kan geen bewijs worden gevonden: Erberveld werd opgepakt op basis van geruchten en bekende op de pijnbank! Gouverneur-Generaal Hendrick Zwaardecroon (in het toch al graaiende wereldje bekend als zeer grote graaier) zou een stuk land van Erberveld willen verkrijgen dat hij echter niet van Erberveld mocht kopen. Hij verspreidde de geruchten en Erberveld was geen landverrader. Het verhaal van Ritter bleef echter overeind.

In 1889 verscheen het verhaal in het Maleis, alsook in 1924 van de hand van Tio Ie Soei op basis van het verhaal van Ritter. De nadruk verschoof naar het opstandige tegenover het koloniale gezag.    Juist in die tijd kwam ook het Indonesisch nationalisme op.

Nadien werd dit verhaal ook in Japan verspreid door toedoen van de grote groep Japanse expats in Nederlands-Indië. Passend in het antiwesters gezinde Japan waar een Pan Aziatische ideologie groeide. Tijdens de Japanse bezetting was respect voor Erberveld kennelijk vergeten.
Ook zijn gedenkteken viel ten prooi aan de opdracht om alle sporen van de Nederlandse koloniale tijd – ook de monumenten – te verwijderen!

Na de Onafhankelijkheid plaatste de Indonesische Regering (Suharto) in 1970 een replica van het monument. Op basis van het verhaal van Tio Ie Soei bracht Erberveld het bijna tot de status van Nationale Held! In 1986 moest de replica toch verdwijnen, oh ironie, ten behoeve van de bouw (dus toch!) van een Toyota vestiging! Het werd verplaatst naar de erebegraafplaats Tanah Abang.

De Zuid-Afrikaanse scheepsarts Leipoldt raakte begin 20ste eeuw geïnteresseerd in het verhaal na lezing in een boek van de Brit Barrington uit 1864 (het verhaal van Ritter).

Vreemd genoeg ging hij ervan uit dat Indo-Europeanen niet gelijkgesteld waren aan de volbloed Nederlanders. Dat was voor hen met een Nederlands paspoort (door de Nederlandse vader erkend of geadopteerd) echter wel degelijk het geval. Mogelijk had hij tijdens zijn reizen gezien dat in de praktijk van enige achterstelling sprake was.
Hij veronderstelde dat Erberveld daarom in opstand was gekomen en vond dat ook in Zuid-Afrika de kleurlingen gelijkgesteld zouden moeten worden.
In zijn boek uit 1932 liet hij echter 3 hoofdstukken uit het manuscript weg, hij durfde het niet aan.
In 1980, op het hoogtepunt van de Apartheidspolitiek, was er een hoorspel op de radio. Ook daarin werd het te beladen geachte thema versluierd.
Elsa Joubert liet in 1997 een reisverhaal verschijnen (Gordel van Smarag) waarin zij stelde dat Leipoldt in ieder geval geen Multatuli was.

Voor Praamstra is het opmerkelijk dat deze in Nederland vergeten geschiedenis zo rond kon gaan in verschillende culturen met een grotere of kleinere Nederlandse inslag.
Een voorbeeld van het verbinden van deze culturen dat niet vergeten mag worden

Dit bericht werd geplaatst in diversen. Bookmark de permalink .

9 reacties op Vierde ‘Indische Letteren-lezing’,  25 sept jl

  1. De wijk in Batavia dat PETJAH KULIT heet komt doordat Peter Erbeveld daar vermoord was door GG Zwaardekroon en op Christelijke wijze door 2 paardan aan weerzijde getrokken en dus in 2 delen verscheurt.Vemoord omdat zijn GEPLANDE MISDAAD nog niet verweesenlijk is om een opstand te ontketenen.Er is een boek verschenen :THE HERO OF BATAVIA geschreven door de histoicus Van Cornell Univerity en zijn vrouw Mayumi Yamamoto.

    • RLMertens zegt:

      @WalSuparmo; ‘si Pieter etc.’- En wat schreef het Van Cormell univ. hier over? Dat een slaaf van Pieter de gg. heeft ‘gewaarschuwd’ lijkt mij onwaarschijnlijk. Uit dr.JRvanDiessen; Jakarta/Batavia; Zijn Duitse vader had een fortuin gemaakt in Batavia. Zijn moeder was een Thaise. Na de dood van zijn vader behoorde Pieter tot welgestelden en machtigste personen van Batavia met een omvangrijke grond bezit in de oostelijke voorstad. Dit was nu een doorn in de ogen van de toenmalige gg. Zwaardecroon (1728-1725), die zijn eigen bezit aan grond en huizen in de oostelijke wenste uit te breiden. Enkele dagen voor de ‘veronderstelde staatsgreep’, die overigens aan Zwaardecroon vruchtbare duim wordt toegeschreven, werden de samenzweerders gearresteerd en in de martelkamer tot bekentenis gedwongen. Kennelijk waren de autoriteiten toch helemaal niet gerustgesteld op de reactie van de bevolking , want toen Pieter, de Javaanse edelman Kartadria en volgelingen werden terecht gesteld, gebeurde het niet zoals gebruikelijk in het openbaar op het Stadhuisplein, maar op het Galgeveld bij het kasteel, in de veilige nabijheid van het garnizoen. Een luguber detail; de steen vermeld de 14e april als datum van terechtstelling. Terwijl zijn marteldood 8 dagen later(!) is voltrokken. Mogelijk een aanwijzing…..!

    • Jan A. Somers zegt:

      “door 2 paardan aan weerzijde getrokken en dus in 2 delen verscheurt.” Was een gangbare vorm van executie. Bij belangrijke mensen, zoals de moordenaar van Willem van Oranje, door 4 paarden: gevierendeeld. Trok altijd veel volk, prachtig!
      “in de martelkamer tot bekentenis gedwongen.” Was een gangbare verhoormethode, gereglementeerd! Nu met schoolklassen op bezoek. Die zielige kinderzieltjes vinden het nog steeds prachtig. In Den Haag: Gevangenpoort. In delft Stadsgevangenis Het Steen.

  2. E. Smith zegt:

    Wijlen mijn oom vertelde eens dat het terrein waar zijn huis stond ‘anker’ was en er een vloek op rustte. Telkens men daar iets ging bouwen stortte het in of brandde het af.

    • Jan A. Somers zegt:

      ” er een vloek op rustte” Maar het oeroesen kende vele mogelijkheden tot oplossing van de problemen. Zo ook voor ons huis in Poedjon. Een slametan waarbij een geit werd geslacht, waarvan de kop ter plaatse werd begraven. Dit was geregeld door onze buurman Soebandi (voor ons, kinderen, Bandiet),. die de plaatselijke priester te duur vond. Maar baboe Soep was toch niet helemaal tevreden. Misschien terecht, het huis is tijdens de eerste politionele actie in vlammen opgegaan.

    • RLMertens zegt:

      @E.Smith; ‘anker was etc.’- Ook sedert tijden een plek waar de mestiezen/Indo’s bijeen kwamen om hun ongenoegen tegen de overheid te uiten oa de Mei beweging in 188?
      – Ook du Perron, terug naar Land van Herkomst; voerde een pennen strijd tegen het koloniale gedoe; een maatschappij van die zgn. harderrrre werrrrkers met hun ennesbejers geleuter! En liet zich ook vereeuwigen bij dit monument. – In de jr. 80 toog ik met kleinzoon erheen. Helaas was het kopie monument ( het origineel werd in de Japanse tijd, denkend dat het een koloniaal gedenkteken was, verwoest) verdwenen. En dit maal vanwege de vestiging van een Japanse Toyota dealer. Volgens Canteleer’s Kunst reisgids verplaatst naar Taman Prasastri; voormalig Europees kerkhof Kebon Djahé(Tanah Abang) Mijn kleinzoon, inmiddels student/stage in Indonesië, ontdekte echter dat het in de achtertuin van het museum Sejarah Jakarta ( voormalige VOC stadhuis) is opgesteld.

  3. Anise zegt:

    Het is een gebied in Pinangsia, bij Glodok (laten we zeggen het Chinatown van Jakarta).

    In de versie die hier verteld wordt, wordt Pieter voorgesteld als een soort Robin Hood. Maar ook dat hij goede connecties opbouwde met het sultanaat in Banten en dus wel degelijk een bedreiging voor de Nederlanders was.

    • RLMertens zegt:

      @Anise; ‘een bedreiging voor de Nederlanders etc.’- Oh ja? Een deel van de nalatenschap(gronden ea.) vabn zijn vader werd zomaar(!) door de gg.in beslag genomen! Vandaar zijn grieven tegen de gg.!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.