Al in de zeventiende eeuw eerder verzette Justus Heurnius, zendeling in de Oost, zich tegen de slavenhandel.Drs. Peter Sijnke pleit voor een herinneringsplaquette voor Bernardus Smijtegelt in Middelburg (RD 6-7). Dit om zijn verzet tegen de slavernij te honoreren. Terecht wordt in dit artikel Smijtegelts afkeer van de slavenhandel geprezen.
RD.nl
Recente reacties
- Ger Wiegers op Oproep: Belevenissen op de MS Johan van Oldenbarnevelt.
- rix wierenga op Indisch in Beeld
- Anoniem op Indo of Halfbloed
- Pierre H. de la Croix op Onderscheiding voor Frits Rijnenberg
- Knor - van den Broek op Julie Ng dient klacht in bij NPO: racisme in radioprogramma | De Telegraaf
- Boeroeng op Julie Ng dient klacht in bij NPO: racisme in radioprogramma | De Telegraaf
- Boeroeng op Julie Ng dient klacht in bij NPO: racisme in radioprogramma | De Telegraaf
- Mister blij op Het leven van Peter draait volledig om Pink Floyd
- René Xavier Liem op Over de Indische kruidengeneeskundige mevrouw J.M.C. Kloppenburg-Versteegh (1862-1948)
- Anoniem op 100-jarige Cisca uit Amsterdam blikt terug op haar leven
- Mr. B. op Het leven van Peter draait volledig om Pink Floyd
- ronmertens op 100-jarige Cisca uit Amsterdam blikt terug op haar leven
- Verklikkers III - van den Broek op Van ontworteling tot veerkracht: Indische verhalen op de Nieuwe Markt
- Gerard Brekelmans op Van ontworteling tot veerkracht: Indische verhalen op de Nieuwe Markt
- Verklikkers II - van den Broek op Van ontworteling tot veerkracht: Indische verhalen op de Nieuwe Markt
Archief
- maart 2026
- februari 2026
- januari 2026
- december 2025
- november 2025
- oktober 2025
- september 2025
- augustus 2025
- juli 2025
- juni 2025
- mei 2025
- april 2025
- maart 2025
- februari 2025
- januari 2025
- december 2024
- november 2024
- oktober 2024
- september 2024
- augustus 2024
- juli 2024
- juni 2024
- mei 2024
- april 2024
- maart 2024
- februari 2024
- januari 2024
- december 2023
- november 2023
- oktober 2023
- september 2023
- augustus 2023
- juli 2023
- juni 2023
- mei 2023
- april 2023
- maart 2023
- februari 2023
- januari 2023
- december 2022
- november 2022
- oktober 2022
- september 2022
- augustus 2022
- juli 2022
- juni 2022
- mei 2022
- april 2022
- maart 2022
- februari 2022
- januari 2022
- december 2021
- november 2021
- oktober 2021
- september 2021
- augustus 2021
- juli 2021
- juni 2021
- mei 2021
- april 2021
- maart 2021
- februari 2021
- januari 2021
- december 2020
- november 2020
- oktober 2020
- september 2020
- augustus 2020
- juli 2020
- juni 2020
- mei 2020
- april 2020
- maart 2020
- februari 2020
- januari 2020
- december 2019
- november 2019
- oktober 2019
- september 2019
- augustus 2019
- juli 2019
- juni 2019
- mei 2019
- april 2019
- maart 2019
- februari 2019
- januari 2019
- december 2018
- november 2018
- oktober 2018
- september 2018
- augustus 2018
- juli 2018
- juni 2018
- mei 2018
- april 2018
- maart 2018
- februari 2018
- januari 2018
- december 2017
- november 2017
- oktober 2017
- september 2017
- augustus 2017
- juli 2017
- juni 2017
- mei 2017
- april 2017
- maart 2017
- februari 2017
- januari 2017
- december 2016
- november 2016
- oktober 2016
- september 2016
- augustus 2016
- juli 2016
- juni 2016
- mei 2016
- april 2016
- maart 2016
- februari 2016
- januari 2016
- december 2015
- november 2015
- oktober 2015
- september 2015
- augustus 2015
- juli 2015
- juni 2015
- mei 2015
- april 2015
- maart 2015
- februari 2015
- januari 2015
- december 2014
- november 2014
- oktober 2014
- september 2014
- augustus 2014
- juli 2014
- juni 2014
- mei 2014
- april 2014
- maart 2014
- februari 2014
- januari 2014
- december 2013
- november 2013
- oktober 2013
- september 2013
- augustus 2013
- juli 2013
- juni 2013
- mei 2013
- april 2013
- maart 2013
- februari 2013
- januari 2013
- december 2012
- november 2012
- oktober 2012
- september 2012
- augustus 2012
- juli 2012
- juni 2012
- mei 2012
- april 2012
- maart 2012
- februari 2012
- januari 2012
- december 2011
- november 2011
- oktober 2011
- september 2011
- augustus 2011
- juli 2011
- juni 2011
- mei 2011
- april 2011
- maart 2011
- februari 2011
- januari 2011
- december 2010
- november 2010
- oktober 2010
- september 2010
- augustus 2010
- juli 2010
- juni 2010
- mei 2010
- april 2010
- maart 2010
- februari 2010
- januari 2010
- december 2009
- november 2009
- oktober 2009
- september 2009
- augustus 2009
- juli 2009
- juni 2009
- mei 2009
- april 2009
- maart 2009
- februari 2009
- januari 2009
- december 2008
- november 2008
- oktober 2008
- september 2008
- augustus 2008
- juli 2008
- juni 2008
- mei 2008
- april 2008
- maart 2008
- februari 2008
- januari 2008
- december 2007
- november 2007
- oktober 2007
- september 2007
- augustus 2007
- juli 2007
- juni 2007
- mei 2007
- april 2007
- maart 2007
- februari 2007
- januari 2007
- december 2006
- november 2006
- oktober 2006
- september 2006
- augustus 2006
- juli 2006
- juni 2006
- mei 2006
- april 2006
- maart 2006
- februari 2006
- januari 2006
- december 2005
- november 2005
- oktober 2005
- september 2005
- augustus 2005
- juli 2005
- juni 2005
- mei 2005
- april 2005
- maart 2005
- februari 2005
- januari 2005
- Het archief van Indisch4ever
is best wel te filmen !!
...................
...................
.......... Bekijk ook
de archipelsite
met honderden topics.
Zoekt en gij zult vinden. ! Categorieën
Zoeken op deze weblog
Meest recente berichten : Het gebeurde ergens in de Indonesische archipel
-
Thomson
Nassauschool Soerabaja
Depok
Wie is deze familie
Wolff
Tankbataljon Bandoeng 1939
Is de bruid Günther?
Wilde en Waldeck
Brouwer en Hagen
XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX
XXXXXXXXXXXXXXXXXX
Kerst 1930 a/b Baloeroan naar Indië
XXXXXXXXXXXXXX
Bertha Lammerts van Bueren-de WitXXXXXXXXXX zwieten 214
Bisch
!!!!!!!!!!!
Detachement Verbruiksmagazijn,
Hollandia
van Hall
Smith
Emy Augustina
Detajongens
von Stietz
de Bar
Soerabayaschool ca 1953
Wie zijn dit ?
Damwijk
Klein
IJsselmuiden
van Braam
Zuiderkruis
Foto
Koster
Versteegh
Baume
Falck
Boutmy
Otto
oma Eugenie Henriette Smith
Meliezer-Andes
christelijk lyceum bandoeng
christelijk lyceum bandoeng
Saini Feekes
Mendes da Costa
Anthonijsz
Bromostraat
Wie?
Tambaksari/Soerabaja-1946
Ornek
van Dijk
.Haacke-von Liebenstein
Theuvenet
Sollaart
Berger-de Vries
Foto's gemaakt door Henrij Beingsick
Augustine Samson-Abels
Samson
Huygens
Hartman
Otto en Winsser
Marianne Gilles Hetarie
Constance en Pauline
Versteegh
Lotje Blanken
Charlotte Hooper
John Rhemrev
Schultze
W.A. Goutier
Otto-Winsser
Bastiaans
Verhoeff
Beisenherz
Stobbe
Wendt-van Namen
Harbord
Pillis-Reijneke
Nitalessy-Papilaja
Reijneke
Oertel-Damwijk
Bruidspaar te Semarang
Daniel
Krijgsman
van Dun
Ubbens en van der Spek
Kuhr
Oertel
Nijenhuis-Eschweiler
Wie ben je
Philippi-Hanssens
Tarenskeen-Anthonijsz
Hoorn-Dubbelman
Mendes da Costa
Palembang
Deze slideshow vereist JavaScript.







































‘predikanten en slavernij etc.’- Met Johan Maurits van Nassau-Siegen, de gouverneur van Nederlands Brazilië als kwartiermaker. Trok hij(!) in 1637 naar het slavenfort
Elmina in het huidige Ghana en veroverde dat met hulp(!) van Braziliaanse Indianen, waarna de suikerplantages met sterke , zwarte Afrikanen konden worden bemand. Tussen 1635 en 1645 werden er ruim 25.000 afrikanen naar Brazilië vervoerd.Extra pikant is dat predikanten die zich aanvankelijk verzetten tegen slavernij, opeens vergoelijkend opmerkten dat de slavernij kennis maakten met het protestantisme. Dominee Godfried Udemans uit Zierikzee vond bijvoorbeeld vond het in zijn ‘Geestelijck roer van ’t coopmans schip’ uit 1638 acceptabel dat er slaven werden gemaakt, mits ze protestant werden. Ze mochten niet aan katholieken worden verkocht. Dat deed WIC in Brazilië wel. Uit In de ban Brazilië van Michiel van Groesen.
“pleit voor een herinneringsplaquette voor Bernardus Smijtegelt in Middelburg” Als je op zoek wilt naar archieven over de Nederlandse slavenhandel, moet je in Middelburg zijn. En daar is weinig belangstelling voor. Wat doe je dan met een een herinneringsplaquette? Doekje voor het bloeden?
Slavernij heeft in bijna de hele menselijke geschiedenis bestaan. Voor de Griekse en de Romeinse maatschappij waren slaven van essentieel belang.Griekse filosoof Aristotel meende dat sommige mensen phusei douloi waren, bestemd om slaaf te zijn. Dit was in strijd met de christelijke visie, dat in Gods plan niemand bestemd was voor slavernij.Toen keizer Constantijn de Kerk in 313 eenmaal had gelegaliseerd, beïnvloedden haar leringen de Romeinse wetten en beleid. Er werden kerkelijke fondsen gebruikt door christenen om slaven te bevrijden, in het bijzonder krijgsgevangenen. Een voormalige slaaf is zelfs opgeklommen tot paus (Callistus I) in de vroege derde eeuw! De opkomst van het Christendom had een positieve invloed op het leven van slaven.De gelijke waardigheid van alle mensen is een christelijke notie.Jezus verzette Zich tegen onderdrukking,slaven en meesters werden broeders en zusters.In Efeze 6:9 staat dat meesters hun slaven als broeders en zusters moesten beschouwen. Dat was een revolutionaire gedachte in die tijd….
Jezus heeft gezegd dat je de ander moet behandelen als dat jezelf zou willen worden behandeld.En waar Jezus onderwijs gegeven werd, werd het bijzondere van het huwelijk en de rechten van de vrouw erkend. Er zijn scholen en universiteiten gesticht en de slavernij werd afgeschaft.De drie centrale wetten in Exodus 21 en Deuteronomium 23 en 24 laten zien dat de Bijbel slavenhandel afwijst.” NAASTENLIEFDE is een van de belangrijkste leerstellingen van de Bijbel.Paus Paulus III zich in 1537 niet minder dan drie keer tegen de slavenhandel keerde.Het christendom is de enige godsdienst, waar niet alleen zonde als slavernij wordt gezien, uiteindelijk was het ook het christendom dat als enige godsdienst ter wereld slavernij als zonde zag.En het is ironisch dat het christendom vals beschuldigd wordt van slavernij, terwijl het massaal tot slaaf maken van christenen door moslims, in het bijzonder door de Ottomaanse Turken van de zestiende tot de achttiende eeuw, geheel wordt genegeerd. In Afrika een uitgebreid stelsel van slavenhandel bestond, voordat de blanken daar kwamen. Voordat de eerste slaven uit Afrika werden gevoerd door de Europeanen, maakten de Arabieren al gebruik van de Afrikaanse ‘slavenmarkt’.Muhammad, de stichter van de islam, had tijdens zijn leven immers zelf slaven, evenals zijn opvolgers…
Teveel christenen in vroegere tijden hebben zich zwaar onvoldoende tegen slavernij uitgesproken. De WIC en VOC -eigenaren, directeuren en middenkaders waren voornamelijk christenen. Zij werden toegejuicht door de staten-generaal, de regenten en de elite van de 17e en 18e eeuw vooral. Ook voornamelijk christenen.
En de blanke christenen van de zuidelijke USA-staten wilden hun slavernij niet opgeven en begonnen een burgeroorlog
Toen keizer Constantijn de Kerk in 313 eenmaal had gelegaliseerd, beïnvloedden haar leringen de Romeinse wetten en beleid. Er werden kerkelijke fondsen gebruikt door christenen om slaven te bevrijden, in het bijzonder krijgsgevangenen. En paus Paulus III zich in 1537 niet minder dan drie keer tegen de slavenhandel keerde…
Zij werden toegejuicht door de staten-generaal, de regenten en de elite van de 17e en 18e eeuw vooral. Ook voornamelijk christenen….?….Dus in naam van het christendom?…he,he…Of in naam van geld?
In naam van het geld natuurlijk, maar sommigen gingen roepen dat god het zo wilde.
Punt is dat de christenen, mn de elites, zich niet keerden tegen slavernij.
Veel van hen misbruikte de naam van God.
https://www.historylearningsite.co.uk/the-american-civil-war/causes-of-the-american-civil-war/
De sentiment in de Union was anti slavernij en zo was het ook met president Lincoln maar dat was niet de reden voor de burgeroorlog in Amerika.
Het was illegaal voor de Confederatie om zich te scheiden van de Republiek en daarover begon de oorlog, niet over slavernij.
De naam Sowell werd genoemd .
Dit schreef hij letterlijk:
citaat—
Just as Europeans enslaved Africans, North Africans enslaved Europeans; more Europeans than there were Africans enslaved in the United States and in the 13 colonies from which it was formed.
citaat einde—
Als je enslaved vertaalt als ‘ingevoerd’, dan had hij gelijk volgens NRC en overdemuur
Maar zij stellen dat Sowell niet de slavenkinderen die geboren waren in de USA meetelde.
Is ‘enslaved’ niet tot slaaf gemaakt? Dan is “Europeans enslaved Africans” niet correct. De Europeanen handelden in, en gebruikten slaven, maar ze werden door Afrikanen tot slaaf gemaakt. Maar daar hoor je weinig over, politiek ‘niet correct’?
De kritiek op Sowell is dat hij miljoenen babies in de USA geboren in gevangenschap niet meetelde als slaafgemaakte. En die werden slaafgemaakt door Amerikanen in dit geval.
Idem geldt dat voor de meeste slaven op het continent Amerika. Daar geboren, daar slaafgemaakt en niet door Afirkanen.
Ja, ,het is inderdaad veel complexer dan in mijn gedachten over de slavernij. Heb veel bijgeleerd.
#Slavernij … een bizarre economische motor….ongeacht ras/kleur…
*** citaat…” Helemaal verzwegen zijn de statistieken van blanke slaven. Sowell was zeker één van de eersten die ontdekte dat meer blanke slaven in Noord-Afrika werden ingevoerd dan er ooit zwarten naar de VSA werden vervoerd. Terwijl de slavernij in 1865 in de VSA werd afgeschaft, werden blanken nog steeds als slaven verhandeld in het Ottomaanse Rijk.
De memen over de Engelse slavernij van de Ieren (onder meer beschreven in White Cargo) worden al evenzeer in de kiem gesmoord. Tussen 1641 en 1652 werden meer dan 500.000 Ieren door de Engelsen gedood en nog eens 300.000 werden als slaven verkocht. De Ierse bevolking daalde van ongeveer 1.500.000 tot 600.000 in één decennium. Er waren natuurlijk ook de “contractarbeiders” waarbij ze in ruil voor een overtocht naar Amerika zich engageerden om gedurende een periode arbeid te presteren. Velen overleefden die periode niet en sommigen werden evenwel verplicht om een contract af te sluiten. Slaven? Contractarbeiders? What’s in a name? Dit verschil in semantiek geeft wel aanleiding tot oeverloze discussies. Een feit is wel dat de Ieren die het overleefden wel vrije mensen werden, iets wat van de zwarte slaven meestal niet kon gezegd worden.
In ieder geval, tijdens de jaren 1650, werden meer dan 100.000 Ierse kinderen in de leeftijd tussen 10 en 14 verkocht als slaven in West-Indië, Virginia en New England. In dit decennium, werden 52.000 Ierse (vooral vrouwen en kinderen) verkocht aan Barbados en Virginia.
Zwarte slaven werden beter behandeld dan de Ierse omdat de eersten niet besmet waren met het katholieke geloof. Iets wat niet te lezen valt in politiek correcte geschiedenisboeken, want blijkbaar speelde ras geen rol. Bovendien waren Afrikaanse slaven duurder dan blanken. Zo kostte een zwarte slaaf tijdens de late jaren van de XVIIde eeuw (50 Sterling). In vergelijking hiermee waren de Ierse slaven spotgoedkoop (niet meer dan 5 Sterling).
De Engelse meesters vonden er dan niet beter op om hun aantal Ierse slaven te doen vergroten door het ‘fokken’ met Ierse vrouwen voor zowel hun eigen plezier en als voor een grotere winst want kinderen van slaven bleven slaven.
Anderen vonden dan niet beter om Ierse vrouwen (niet zelden meisjes van niet meer dan twaalf jaar) met zwarte mannen te kruisen. product “mulat” was weliswaar wel goedkoper dan een puur zwarte slaaf maar toch duurder (meer profijt dus) dan de puur Ierse. Pas in 1833stopten de Engelsen (officieel) met de slavenhandel.
Dit plaatje van blanken die andere blanken tot slaven maken past helemaal niet in het “zwart-wit” slavenverhaal van de politieke correcte strekking. Is het daarom dat we hier nooit iets over horen?
Naast de trieste geschiedenis van de Ierse blanke slaven, zouden we ook moeten weten dat gedurende drie eeuwen (1500-1800) Noord-Afrikaanse piraten meer dan een miljoen blanken als slaven hebben versjacherd. Arabische slavenjagers kwamen zelfs tot op de Thames. Daarover werden zelfs parlementaire vragen gesteld. Ze waren zelfs actief tot in IJsland. Wat te zeggen over het feit dat terwijl de slavernij in de Westers wereld was afgeschaft, er nog tot augustus 1885 blanken als slaven werden verhandeld in Kaïro.
Slavernij is van alle tijden en van alle volkeren
De Aziaten maakte andere Aziaten tot slaaf, Afrikanen andere Afrikanen, Polynesiërs andere Polynesiërs, nog voor er een Europeaan een voet zette in al die gebieden. Ook in Amerika vóór Columbus was dit het geval, zo teerde de samenleving van de Azteken op slaven (net zoals hier in de Middeleeuwen met de laten). Het is dan ook onlogisch zelfs absurd om slavernij als een racistisch fenomeen te aanzien, laat staan dat slavernij (Westers) ideologisch geïnspireerd is.( einde citaat…)
https://www.dwarsliggers.eu/index.php/2016-04-03-16-33-59/sociologie/17-slavernij-anders-bekeken
Van een boek als de Bijbel, door christenen gezien als een morele maatstaf, zou je toch op zijn minst verwachten dat het zich duidelijk uitspreekt tegen slavernij. Met name omdat het volk Israel zelf onder die slavernij heeft geleden in Egypte en door God daarvan werd verlost lijkt een krachtige veroordeling van deze praktijken op zijn plaats.
Het tegenovergestelde is echter het geval. Het bezitten en verhandelen van medemensen behoort volgens de bijbel tot de dagelijkse gang van zaken en het is dan ook geen wonder dat voorstanders van slavernij en apartheid deze gruwelijkheden met de Bijbel in de hand hebben verdedigd. (Bron: https://www.debijbelzegt.nl/slavernij.htm)
Idem v.w.b. de Koran.
Ik heb weinig verstand van de bijbel, schiet dus niet op deze reageerder. Volgens mij zijn de boeken van het NT meest geschreven in Rome e.o. Bij de Romeinen waren slaven in overvloed als huisdienaren en onderwijzers. Leden van de samenleving. Daar kom je dan moeilijk toe om daar afwijzend over te schrijven. Bovendien was de Christengemeenschap maar klein. Ik zag wel in mijn dissertatie: Vreemdelingen beleden vaak een andere godsdienst en maakten daarmee inbreuk op de heersende (staats)godsdienst die gebaseerd was op het cuius regio, eius religio. Reeds in bijbelboeken als Exodus (22, 20; 23, 9), Leviticus (19, 33-34) en Deuteronomium (10, 19; 24, 17; 27, 19) wordt geboden vreemdelingen goed te behandelen. Wijzend op hun ervaringen in Egyptische ballingschap. Winkel (1991, 15-17) beschrijft de toepassing in Rome van het ius civile door de praetor peregrinus op basis van de fictie si civis esset, als ware hij burger. Furber (1976, 311) . Het ging hierbij dus niet om slaven, maar om buiten de gemeenschap staande vreemdelingen. En in Rome maakten slaven deel uit van de gemeenschap.
De drie centrale wetten in Exodus 21 en Deuteronomium 23 en 24 laten zien dat de Bijbel slavenhandel afwijst.” NAASTENLIEFDE is een van de belangrijkste leerstellingen van de Bijbel.Paus Paulus III zich in 1537 niet minder dan drie keer tegen de slavenhandel keerde.Het christendom is de enige godsdienst, waar niet alleen zonde als slavernij wordt gezien, uiteindelijk was het ook het christendom dat als enige godsdienst ter wereld slavernij als zonde zag.
@ … Het bezitten en verhandelen van medemensen behoort volgens de bijbel tot de dagelijkse gang van zaken …@:
Ik zou graag van u willen vernemen waar u bovenstaande op baseert. Noem mij svp de vindplaatsen in de bijbel. Ik kan ze niet vinden en heb toch een heel behoorlijke kennis van de inhoud van de Bijbelboeken omdat ik ze meerdere keren heb gelezen (en zelfs bestudeerd).
Het ultieme goddelijke gebod voor alle mensen luidt volgens de bijbel: Heb uw naaste lief als uzelf (en God boven alles).
Dat betekent o.a. dat als je zelf niet als slaaf wenst te worden behandeld je ook je naaste niet daartoe moet vernederen. En je naaste is ieder ander individu op deze aarde.
De bijbel is geen boek, maar een verzameling van enige tientallen boeken welke in verschillende periodes zijn geschreven verdeeld in een zogenaamd Oude Testament (de geschiedenis van het Israëlisch/Joodse volk tot en met de Babylonische ballingschap) enhet Nieuwe Testament, welke de geschiedenis vertelt van Jezus en de apostelen en het ontstaan van de eerste christengemeenschappen in het Romeinse rijk in de 1e eeuw na Chr.
In tegenstelling tot bijvoorbeeld de Koran, keerden de nieuwtestamentische schrijvers zich niet tegen de heersende overheid (i.c. de Romeinse overheid) die slavernij als goedkope arbeidsoplossing zag, maar wezen zij slechts op een godvruchtig leven voor de christenen in die maatschappij, die toen uit vrijen en slaven bestond.
De werkelijke redenen, dat slavernij werd goedgepraat (en nog steeds!) is geldelijk gewin.
Zowel de christenhandelaars als de islamitische handelaars konden zo hun handen “schoon” houden. De slaven exploitanten (plantages, huishoudens etc.) redeneerden idem dito: goedkope werkkrachten waardoor een grotere winstmarge en dus meer verdiensten en grotere rijkdom. De geestelijkheid zat samen met hun in hetzelfde bootje en zij kregen vaak ook “een deel van de winst”.
Met de bijbel had dat niets te maken, die diende alleen maar als dekmantel door bepaalde teksten volledig uit hun verband te trekken en dat “als bewijs” te zien dat de bijbel slavernij toestond.
Ook nu zijn er nog steeds individuen die een eigen interpretatie geven aan de uitleg van Bijbelteksten of Koranteksten. De achterliggende gedachte is altijd persoonlijk gewin vaak ten koste van de ander, die er dan onder moet lijden.
“De bijbel is geen boek, maar een verzameling van enige tientallen boeken….”
Ja en nee.
Zowel het oude als het nieuwe testament is een verzameling van boeken maar het gaat allemaal over Jezus in types. (John 5:39).
Dat het een boek is kunnen we lezen in Openbaringen 22:18. Het is een boek in het feit dat als men iets verandered in een van de boeken dan is de rest ook verandered want alle boeken komen overeen met elkaar.