Vilan van de Loo, Indische Schrijfschool:
Over Karel van der Heijden valt veel te zeggen, maar wat hij ook was, dat was: vrijmetselaar. Een Broeder in de Loge, in Indië. Over Karel van der Heijden valt veel te zeggen, maar wat hij ook was, dat was: vrijmetselaar. Een Broeder in de Loge. Alleen in Indië, is mijn indruk, want na de grote ruzie met twee andere Broeders had hij er genoeg van.
Dat is in het heel kort waar ik de volgende kennislezing over ga geven:
– Wat was de Vrijmetselarij in Indië, zo laatste kwart van de negentiende eeuw
– Wie konden er Broeder worden en wie niet, en was er ook ruimte voor vrouwen
– Wat betekende het om lid van de Loge te zijn
Kennislezing is online. Zaterdag 21 februari 2026 Aanvang 09.30 uur (uurtje)
Opgeven via formulier
...................
Indisch4ever 
@ellen;’ vrijmetselarij etc.’ – In Indië was de drijfveer om zo Nederlands mogelijk te zijn; al op school werd je ingeprent met Neerlands trots; ‘heb u lief mijn Nederland etc.’ Als was jezelf bijna niet van een Inlander te onderscheiden. Je te laten aansluiten bij de vrijmetselarij was een ware must van blanke(!) Neerlandschap en een garantie voor een maatschappelijk carrière etc.. Een recent voorval bracht mij weer terug naar die tempo doeloe; bij de uitvaart, van mijn buurgenoot; een donkere Indo waarbij ca 100(!) personen aanwezig waren, getrouwd met uiteraard een Nederlandse, was geen één (muv mijzelf) getinte Indo aanwezig! Geen Indo familielid/vriend …! Met een hele rituele blanke vrijmetselarij afscheidsgroet etc. en…. een door gitariste gezongen Nina bobo…!
Tja …. wijlen mijn goede vader placht te zeggen dat, wie in Indië vooruit wilde komen, homo seksueel, gereformeerd of vrijmetselaar moest zijn. Hij was geen van drie en bleef dus onderwijzer sadja, zij het kepala sekolah van de school van het protestantse weeshuis in Semarang.
Ik heb ooit een interessant boek geleend over de vrijmetselarij in NOI en helaas netjes terug gegeven. Een aanradertje voor wie zich meer in het onderwerp wil verdiepen.
Justus van Maurik schreef er ook over in zijn boek over zijn reis naar en in de kolonie rond de vorige eeuwwisseling. Daaruit valt te lezen dat de verschillende loges al vroeg “inlanders” en Chinezen als lid opnamen, zij het natuurlijk mannen van prominente huize. Maar ja, een ongeletterde inlandse tani zou zich er niet thuis voelen.
Alhoewel het credo van de maconerie was en is er te zijn voor iedere rechtschapen man van onbesproken gedrag die aan zichzelf wil werken, is de ballotage om toe te treden niet mals. Nochtans heb ik uit datgene wat ik heb gelezen opgemaakt dat de Loges in Indië veel goede werken verrichtten voor de minder bedeelden. Helaas moest de Boeng niets hebben van zo’n mysterieuze club in zijn land, zoals ook alle dictatoren er niets van moesten hebben. Vrijdenkers zijn immers potentiële oproerkraaiers. Ik weet niet of de maconerie in het moderne, doch zich sterk Islamiserende Indonesia weer is toegestaan.
Dan een citaatje uit de recente posting van de heer Mertens: “Een recent voorval bracht mij weer terug naar die tempo doeloe; bij de uitvaart, van mijn buurgenoot; een donkere Indo waarbij ca 100(!) personen aanwezig waren, getrouwd met uiteraard een Nederlandse, was geen één (muv mijzelf) getinte Indo aanwezig!”
Het klinkt alsof wijlen die donkere Indo zich bewust in de witte wereld had gestort en geen Indo vrienden of familie in zijn omgeving duldde. Dat lijkt me, zonder steunbewijs, toch een voorbarige conclusie.
Ik blik terug op mijn eigen eigen tot nu 87-jarige leven, waarvan 73 doorgebracht in de witte wereld van Nederland. Bovendien vierenvijftig jaar gelukkig getrouwd met een wit meisje uit Duitsland, dus veel witte aangetrouwde familie en vrienden uit dat land. Beroepen (4 verschillende) uitgeoefend in een voornamelijk witte wereld, gewoond in een witte omgeving met alleen hier en daar een Indo die ook zijn/haar eigen Nederlandse leven lijdde. Ik woon nu als weduwnaar in een zorglocatie voor zo’n 140 man en vrouw, ik ben daar de enige Indo! Dat was allemaal geen bewuste keuze. Gewoon telkens ergens ingerold. Ik ben Indo, heb die afkomst nooit verloochend (dat zullen alle trouwe lezertjes van I4E moeten beamen).
Geen wonder dus dat, wanneer mijn uitvaart daar is, onder de treurenden in de aula meer wit dan bruin is te zien. Gewoon, omdat mijn lange leven zich grotendeels in de witte wereld heeft voltrokken. Ik ben geen Indo Sombong.
Misschien dat de overledene in het voorbeeld van de heer Mertens ook zo’n Indo als ik is geweest. Men mag het bij gebrek aan steunbewijs over ’s mans sociale en geestelijk leven in ieder geval niet uitsluiten; geen tendentieuze conclusies trekken.
Tegenwoordig gaat het menigeen erom dat Ons Indië wordt afgeschilderd als een helse wereld en dat allen die daar leefden (behalve dit witte mensen) een gruwelijk bestaan hebben geleid van onderdrukking, marteling, racisme, discriminatie en onmenselijkheid. En al die dingen hebben zich voortgezet toen die mensen (behalve de witten) in Nederland waren beland. Tot op de dag van vandaag is het leven van Indo’s, Molukkers, Indonesiërs in Nederland een intens tranendal…. En gelukkig dat ze er bij zijn. Ze zijn hier niet meer weg te slaan.
@PierredelaCroix; ‘ geen Indo sombong etc,’- Voor mij als 90er. is het de 1e.keer, dat ik bij een uitvaart van nb. een generatie genoot bij de ca. een 100tal bezoekers; geen 1 getinte familie lid/vriend/ kennis aanwezig was! – Straks bij u ook; nur Arische leute ?
ronmertens schreef 28 maart 2026 om 16:49 ondermeer: “Voor mij als 90er. is het de 1e.keer, dat ik bij een uitvaart van nb. een generatie genoot bij de ca. een 100tal bezoekers; geen 1 getinte familie lid/vriend/ kennis aanwezig was! – Straks bij u ook; nur Arische leute ?”
Ach heer Mertens … andermans stukjes begrijpend lezen is nooit uw sterkste zijde geweest. Ook nu moge ik u adviseren mijn stukje nog eens aandachtig te herlezen. Misschien dat u dan het antwoord op uw vraag toch nog vindt.
De vrijmetselarij in Nederlands-Indië (ca. 1762-1962) was een actieve maatschappelijke beweging onder Europese ambtenaren, gericht op filantropie, onderwijs en (later) ethische politiek. Loges in steden als Batavia en Bandoeng stichtten scholen en bibliotheken, en bevorderden de emancipatie van de inheemse bevolking, soms met deelname van Javaanse adel.
In Den Haag staat het museum van de Vriimetselarij (zie internet). Ik ben er eens geweest. Heel interessant. De vrijmetselarij in Indie deed aan veel activiteiten voor de koloniale samenleving.