Een pikirans van Jan Somers
Als je de in Indië gevonden fotoalbums bij het Tropenmuseum (op de computer) doorbladert zie je stukken van je eigen vroege jeugdjaren terug. Ik hoop zo foto’s van ons gezin terug te vinden. Maar ook zoek ik op familie en kennissen. Tot nog toe allemaal tevergeefs. Tot opeens een herkenning: een pagina met foto’s van schepen en bemanningen! Bijvoorbeeld:
Deze foto is uit dit album. Zie ook een ander album
Dat waren opnemingsschepen van de Gouvernements-Marine waar mijn vader in zijn eerste vaarjaren nog op heeft gevaren: bebakening, hydrografie. In die tijd nog geen satelietnavigatie, wel het nobele handwerk met sextant en chronometer. Geen sonardieptemeter, maar gewoon met dieplood. Met een beetje vet eronder om een beetje bodemmateriaal te pakken te krijgen. Oprichten van bakens in samenwerking met theodolietploegen op het land. Geen computer, gewoon met de hand tekenen en rekenen.
Ik was nog niet geboren, maar enkele schepen herkende ik wel van de jaren erna, Eridanus, Fomalhout. Zowel de schepen als de oudere collega’s van mijn vader zijn makkelijk te achterhalen in de boeken over de Gouvernements-Marine. De naam van het oudste gevonden schip (Pelikaan) duidt erop dat de foto van uiterlijk 1925 (sloopdatum) dateert. De namen van sommige oud-collega’s van mijn vader duiden op foto’s van vóór 1926 (pensioendatum), deze mensen zijn nu dus allemaal dood, net als mijn vader.
De foto’s zijn ook een herkenning van het begin van de loopbaan van mijn vader. Bij de hydrografie leerde hij alle hoekjes en gaatjes van de archipel kennen. Later, in Ambon op het stationsschip Albatros (ook in het album gevonden), was dat trage schip (bouwjaar 1914!) natuurlijk geen partij voor de snelle illegale Japanse vissers(?)schepen. Maar als je de weg wist, lukte het vaak om ze via een kleine omweg toch de pas af te snijden. Dat kreeg je nog vaak te horen in alle sterke verhalen! Die bebakening en hydrografie waren van groot internationaal belang omdat Indië verantwoordelijk was voor de vaarwegen in de archipel tussen het Suezkanaal, de Golf van Bengalen, de Indische Oceaan, de Zuidchinese zee en de Grote Oceaan. Ik heb een tag bij de foto gezet, misschien wordt die dan nog gevonden door een kleinkind. Dat zou ik geweldig vinden.
...................
Indisch4ever 
# onderwerp toch weinigen meer aanspreekt#
Volgens mij komt dit door de ouderdom,dat deze bijzondere
Gouvernements eenheid in de vergetelheid raakt.
En naar m’n weten bestond deze Dienst ook na de oorlog,want
wie vervoerde ons militairen naar al de kleine kustplaatsen -kreken
en over rivieren.
Spottend noemden we hun wel Zoetwater matrozen en ik heb
vele dienstreizen onder hun leiding gemaakt.
Bijv. in de Riouw en onderhorigheden met z’n 1000en eilanden
Trouwens daar maakten we ook reizen met Tongkang’s,3xp/dag
kleffe rijst ,toilet net over de reling en slapen aan dek gewikkeld
in een dikke wollen deken in weer en wind.
Naderhand (1950) in Nederlands-Nw.Guinea in Higgens boten van kustdorp naar kustdorpje vervoerd.
Waarbij de voeding doorgaans uit marinekaas en snert bestond.
Al met al bijzondere schepen der Gouvernementsmarine.
siBo
Nah itoe …. nu komen pas de verhalen. Ajoooh, doorrr Pak, doorrrr. Ister noch meerrrr?
Pak Pierre
Pak Pierre,
’t Zijn dan wel soldadoe sadja verhalen uit tempo doeloe.
Gek genoeg ,kan ik me geen hoger geplaatste voorstellen dan
een Korporaal (Kopa of Ketjik) bij m’n soldaten verplaatsingen.
Neem ’n Tongkang reis van Tandjoeng Oeban naar Tandjoeng Pinang.
duurde ong. 1week met zo’n half zeil-motor houten boot .
Wel als dek passagier met recht op frisse lucht.
Alles piept en kraakt ,waarbij sommige boten met een ”Kopklepper””
motor dan had je nog het kloppen bij.
Aan boord trof je van alles aan, kippen-paarden-varkens en volgens
de kenners ook bepaalde lichte dames uit Singapore.
Bij de Chinese immigranten cmpl.met vrouw/kinderen probeerden
we wat van hun meegebracht eten te bietsen en een oogje te werpen
op de jonge Amoi’s.en dat viel niet altijd in goede aarde.
Complete muren erom heen bestaande uit de buitenste ring van
pluimvee -kasoers/boegkoesans en mocht je in de binnenste ring kunnen komen(?) een kordate Chinese oma die diverse koento grepen
beheerste.
Het ellendigste vond ik altijd de aankomst de eerste meters op de
steiger (Boom genoemd) behangen met bewapening/plunjezak.
Als dronken matrozen zwabberen we dan heen en weer ,met de zgn. zeebenen opgelopen gedurende deze bijzondere zeereizen.
siBo
Chinese amoi ?
Wah ini blik van een goede kenner ?
Nou die jonge entjims zijn ook schattig.
En over bietsen, tjintjai lah ( oude spelling)
Ajo, pertel .
Tarik bung .
“En naar m’n weten bestond deze Dienst ook na de oorlog” Klopt, dat waren de restanten van de GM. Dat heette toen al Dienst van Scheepvaart en is in zijn geheel naar de RIS overgegaan. De (Europese) bemanningen konden gewoon in dienst blijven tot hun pensionering (als ze dat wilden). Van mijn vader was toen al niet veel over, afgekeurd.
Ik heb een tijdje geleden hierover in Javapost een stukje geschreven. Die geschiedenis (met namenregisters) is in drie dikke pillen opgeschreven. Maar dat weet bijna niemand.
@Pak Pierre de la Croix, op 13 juli 2013 om 23:13 zei: /…/Een teken dat zo’n onderwerp toch weinigen meer aanspreekt. Wie van de lezertjes weet nog iets over dat specifieke Indische fenomeen?@
— http://nl.wikipedia.org/wiki/Gouvernementsmarine
Bij gahetna.nl kun je onder ‘Oost-Indië: Stamboeken Ambtenaren en Gouvernementsmarine’ namen terugzoeken. Van welk merk de Winkelwagen is weet ik even niet. Mogelijk Wanzl 136 liter (WW.8009) 😉
e.m.
P.S.
http://www.go2war2.nl/artikel/2506/Gemilitariseerde-schepen-van-de-Gouvernements-Marine.htm?page=5
e.m.
Nou Pak Eppeson, ga maar gebukt staan …. wederom een pluim voor zoveel graaf- en spitwerk bij nacht en ontij. Ik heb net een spannend uurtje leeswerk achter de rug over al die schepen en hun geschiedenis. Never nooit geweten.
Ergens wordt de vader van Pak Somers genoemd als gezaghebber van de “Arend”. Op de “Soemba” ben ik in 1970 per ongeluk geweest, op de terugweg van Groningen naar mijn toenmalige woonplaats Hoogkarspel (bij Lutjebroek). Die lag toen in Den Oever als een soort opleidingsschip. Lekker doorgezakt met een paar bemanningsleden van de wacht die blij waren met enig gezelschap in het weekend.
Pak Pierre
Verschrikkelijk, heel erg bedankt! Deze website was ik kwijt. Hij is wel beperkt tot de oorlogstijd, vandaar: Hr.Ms. Die burgerschepen waren toen gemilitariseerd. De meest gedetailleerde (en dus slecht leesbare) beschrijving vind je bij Backer Dirks F.C., De Gouvernements Marine Subtitel:In het voormalige Nederlands-Indië. Drie delen!
Ik ga maar weer naar mijn albums, zal Boeroeng deugd doen. Hoeft hij niet boos te worden.
Tja Pak Somers …. inderdaad vervelend dat uw interessante pikiran over de gouvernementsmarine al gauw is ontaard in een discussie over de Atjehoorlog, de oepil, auto’s met trapversnellingen en Soekarno’s Landrover. Excuses dat ik daaraan heb bijgedragen.
Een teken dat zo’n onderwerp toch weinigen meer aanspreekt. Wie van de lezertjes weet nog iets over dat specifieke Indische fenomeen?
De vader van één van mijn beste dienstvriendjes, net als u een Soerabajaanse jongen en net als ik ook al 70 plusser, was officier bij de Gouvernements Marine. Ik ben zo vrij geweest uw Pikiran naar hem te copiëren, met de aanmoediging op I4E te reageren, want ik weet dat ook hij nog foto’s heeft van schepen waarop zijn vader dienst heeft gedaan en van het leven aan boord. Om de een of andere reden heeft hij het niet gedaan, ik heb het maar zo gelaten. Hij is een fervent radio amateur die zelf zijn zenders, ontvangers en antennes bouwt, maar geen groot schrijvert. Ik heb niets met de wet van Ohm en kan een beetje schrijven. Zo heeft de Heer in Zijn rechtvaardigheid een iegelijk zijn talenten meegegeven.
Pak Pierre
De Pastoor had ’n ‘bui(c)k’, Soekarno een ‘landrover’!
e.m.
@Pak Marawasin: Soekarno een ‘landrover’…
Eén van Soekarno’s beloftes was het land hervormen ten gunste van de kleine tani. In een berouwvol moment heeft hij ooit tegen een journalist bekend dat hij daarin niet kon slagen…de onteigende plantages kwamen onder beheer (in eigendom?) van de tentara…
De genationaliseerde plantages en andere maatschappijen in zoals in de mijnbouw , transport etc worden Staatsbedrijven.
En het klopt ook wel dat in de management soms mensen va het leger werden neergezet.
De redenen kan verschillend zijn , voor disipline , of om een overbodig geworden hoge officier een leuke baan te bezorgen.
Je kan het vergelijken met de rol van het Amerikaanse Leger, de zgn Militair Industrieel complex.
In de praktijk kunnen de proffesionals uit het vak hun invloed uit oefenen.
Sommige bedrijven ( de Perusahaan Negara’s = Staatsbedrijven) kwamen zelf in financiele problemen .
In het begin kregen de “geparachuteerde officier” een leuke dienstauto met supir , diensthuis en andere voorrechten .
Zijn ze onbekwaam dan gingen de proffesionals uit het vak hum eigen gang , de geparachuteerde officier b.d mag zijn rol spelen als dirut (Direwktur Utama -CEO) , zo lang hij niet meebemoeide met de dagelijkse gang van zaken.
Gebeurt het niet dan kan het leiden tot chaos.
Het mislukken van de landhervorming van Sukarno , zoals het afschaffen groor grond bezit ( althans een poging daar toe) is gedoemd om te mislukken .
Dat was ook een aanzet geweest tot de landonteigening met goede opkoopprocedures EN soms illegaal bezetten (rampas) door bepaalde maatschappelijke organisaties die later had geleid tot sociale en politieke onrust /couppoging in 1965 .
Dank, Pak Pièrre, voor de automerken op z’n Indisch. Bij de verrichting “Dubbel kluts” wilde ik graag de Engelse oorsprong vermelden: “Double declutch”.
Heren, nou we toch aan ’t mijmeren zijn over de Dubbel kluts en merken,heb ik een vraagje en wel;wie weet of herinnert zich de
trap- en of de stuurversnelling nog.
Direct na de oorlog had ik er nog mee gereden,maar het automerk
kan ik niet meer terug halen.
siBo
@Pak Bo: De trapversnelling heb ik niet meegemaakt, wel de voetversnelling bij mijn CZ-motorfiets. De Opel Olympia had een stuurversnelling en de Renault R4 had een dashboard trek/duw-versnelling.
Pak Bo,
Van een trapversnelling (persenelling tendang) bij auto’s heb ik nooit gehoord. Wellicht ben ik daarvoor te laat geboren.
Ik ken wel de zeemansongein dat jonge ketelbinkies of matrozen o.g. (“onder de gage”) naar de kapitein werden gezonden met de vraag om “de trap met het voetje”. Als die trap hard genoeg aankwam zal de versnelling ook groot zijn geweest.
In het naoorlogse Indië van mijn ontluikende jaren reden er nogal wat Amerikaantjes rond. Naast de eerder genoemde Dos, Porret, Tjeprolèt, Perut herinner ik mij Plymouth, De Soto, Studebaker (wat een prachtige auto was dat!), voor zover ik weet allemaal met persenelling aan het setir. De Fiat 1400 (1951) van de zaak van mijn stiefpa had die geloof ik ook. Daarvoor reed stiefpa een Fordje Prefect, die had geloof ik een pook.
Pak Pierre
Pak Pierre, de uitspraak van die auto merken in Indie doen me denken aan een kennis van de familie. Die had een Buick, maar hij had het altijd over zijn lekkere buik.
@Pak Olive, die anekdote ken ik in een iets pikantere vorm: De bewuste kennis had een vrome echtgenote, lid van een gebedsgroep in de R.K.-kerk. In de ontspannen sfeer na een gebedsoefening vroeg ze de pastoor: “Heeft u mijn buik al gezien?”
@ Jan A. Somers: Vooral toen na de opening van het Suezkanaal in 1869 de vaarroutes werden verlegd naar Straat Malakka waarvoor in 1871 tussen Engeland en Nederland een nieuw verdrag werd gesloten.
Hindia Belanda had een dikke vinger in de pap bij het graven van en het beheer daarna van het Suezkanaal. Tot aan de nationalisatie door Nasser was Nederland grootaandeelhouder van de maatschappij die het Suezkanaal exploiteerde. Het verdrag van 1871 was geen wassen neus (in termen van Pak Pierre: upil garing.)
@ Paul Vermaes, op 9 juli 2013 om 16:05 zei (onder meer):
” …….. (in termen van Pak Pierre: upil garing.)”.
Nou moet men mij niet alles in de sepatoes schuiven. Ik heb een muggenzifter misschien beticht van “kesandoeng oepil” en thuis zeg ik wel eens minachtend “sak oepil” als ik mijn teleurstelling wil uitdrukken over een mij toebedeelde hoeveelheid van iets begeerlijks, maar de uitdrukking “upil garing” was mij tot nu toe écht nog niet bekend.
Dus toch maar even voor de zekerheid opgezocht in mijn onvolprezen Kamus Praktis van Pak Ro’is. Wie schetst mijn verbazing, “oepil” of “upil” in ejaan baru, toch iets waar de mens schier dagelijks mee van doen heeft, staat er niet in. Is oepil/upil dan Javaans of ging het Pak Ro’is te ver om zoiets vulgairs in zijn woordenboek BI op te nemen?
Ook Pan Ronkel’s “Maleis woordenboek” en het Indonesisch-Nederlands Woordenboek van Paks Poerwadarminta en Teeuw negeren de oepil geheel (in de uitgaven die ik heb wordt de “u” nog als “oe” geschreven).
Is het woord toch van Javaanse huize en zo ja, wat zegt men daarvoor in beschaafd BI?
Pak Pierre
Pak Pierre ,
Ik denk ook niet dat Pak Arsath Ro’is ( ik noem hem Oom Jo /zijn vrouw tante Thea ( vrienden van mijn ouders in Amsterdam) het woord oepil/upil niet vaak hoorde.
Hij is geen Javaan of anak Betawi.
Pak A Teeuw kende het woord Upil wel ,staat wel in zijn Kamus = (droog snot) , is Javaans.
Pak Richard Cress schreef in zijn boek “Petjoh” oepil=verhard neusvuil(dus geen snot !! ).
KBBI =Kamus Besar Bahasa Indonesia (de Indonesische Van Dale) kende het als ” ingus kering dl hidung;” =droge snot .
Upil garing is een “krokante” verharde neusvuil.
Ondanks dat het tegenstrijdig is bedoelde Pak Vermaes waarschijnlijk een ” super verharde” neusvuil, die je moeilijk er uit kan peuteren.
Zonder je neus(haren) te beschadigen / er uit te trekken.
Doet zeer dese .
Eet smakelijk , hi hi hi hi .
Bedankt voor de uitvoerige uitleg Pak Surya.
Waar een korte opmerking “sa oepil” al niet toe kan leiden. Nu maar gauw ophouden met neus pulken voordat iemand kesandoeng oepil en mij weer verwijt tot botol tjèbok niveau te zijn afgedaald, terwijl ik daar juist mijn neus voor ophaal.
Pak Pierre
@Pak Pierre en Pak Surya: Sorry voor mijn fout: upil garing had moeten zijn upil kering… in de betekenis van een peulenschil.
Nu ja Pak Vermaes, het zij u vergeven. Uw foutje heeft toch maar een mooie oepil dialoog opgeleverd.
Pak Pierre
Hebben jullie het nou over dat nog steeds bestaande automerk? Die staan ook nog in die alboms afgebeeld!
Ik was die Oepil niet vergeten. Berijd er nu ook eentje. Zal mogelijk mijn laatste zijn.
De eerste was ook een Oepil, een Olympia uit 1956, als 26ste hands gekocht van de vader van mijn vriendje Anton Thenu, kleinzoon van de beroemde Atjehdominee en consiglieri van Pan Heutsz.
Daarna kwam een VW Kever Standaard, eentje met kabelremmen die in de winter vastvroren en een niet gesynchroniseerde persenellingsbak, dus met “Dubbel kluts”. Dat kunstje kende ik dus al toen ik mijn militaire rijbewijs moest halen.
Come to think of it, mijn pa had in Indië een Porret (Ford)door de Japanner ingepikt en na de oorlog op miraculeuze wijze teruggevonden en op het laatst had hij een Dos (Dodge). Een oom van mij reed Tjeprolèt, mijn stiefpa Piat.
Pak Pierre
Bij de officiersopleiding hoorde ook een rijopleiding, in Bergen op Zoom. Oude Renaults waarvan de versnellingsbak was omgebouwd tot double clutch. Met Molukse instructeurs. Vandaar goed geslaagd. Positieve discriminatie!
Na het bijwonen van de Raad van de Europese Unie reed de Turkse premier Recep Tayyip Erdoğan van Brussel naar İstanbul/constant in opel!
e.m.
’n Dubbele kluts, voor als je er één kwijt bent. Hoe ging het ook alweer?
http://www.youtube.com/watch?v=pI3cHXnGEx4
e.m.
@Jan Somers: In deze tijd van snelle smartphones and internet, vergeet men vaak dat er een tijd is geweest (niet eens zo heel lang geleden) dat die er niet waren. Navigatie met peillood, sextant en kompas was zeker geen sinecure. De foto herkende ik ook, als een herinnering aan de vader van mijn vader, jouw broer. Gelukkig kunnen we die herinneringen koesteren en delen met nieuwe generaties.
@Jan Somers: Die bebakening en hydrografie waren van groot internationaal belang omdat Indië verantwoordelijk was voor de vaarwegen in de archipel tussen het Suezkanaal, de Golf van Bengalen, de Indische Oceaan, de Zuidchinese zee en de Grote Oceaan.
Wat een grote verantwoordelijkheid voor Hindia Belanda (Indië). Ooit heb ik gelezen dat een aanleiding voor de Aceh-oorlogen was de piraterij van de Atjeërs in de straat van Malaka. De internationale gemeenschap vroeg aan Indië er iets aan te doen.
In het verdrag met Engeland van 1824 beloofde Nederland de betrekkingen met Atjeh zodanig te regelen dat die staat de veiligheid van handel en scheepvaart niet zou verstoren. Dat was een onmogelijke opgave. Vooral toen na de opening van het Suezkanaal in 1869 de vaarroutes werden verlegd naar Straat Malakka waarvoor in 1871 tussen Engeland en Nederland een nieuw verdrag werd gesloten. Atjeh kon die piraterij niet voorkomen, en de oude trage schepen van de nog jonge Gouvernements Marine (uitverkoop van de Engelsen) konden de snelle prauwen van de zeerovers en hun achter riffen verborgen havens niet de baas. Vandaar dat de plaatselijke residenten dit zelf gingen proberen met eigen snelle prauwen. Pas na de Atjeh-oorlog, toen daar meer welvaart ging heersen, was ook de piraterij gestopt. Niet de zeeroverij in de Zuidchinese Zee, maar daar was Nederland niet verantwoordelijk voor.
Nou …. dan was die hele Atjehoorlog dus niet uitsluitend uit koloniale hebberigheid begonnen. Kan Pak Pan Heutsz misschien ook rekenen op eerherstel.
Pak Pierre
Hoe kan Nederland bepaalde zaken garanderen en ingrijpen door oorlog te verklaren aan een soeverein staat ???
De aanval op Achin is een uitgelokte oorlogsdaad , te vergelijken met de Tonkin incident ( USA vs Vietnam).
Van oudsher was Selat Malaka een walhalla geweest voor de plaatselijke zeerovers .
Zelfs de armada van Admiraal Cheng Ho had last van de zeerovers .
Vergeet niet de snelle kleine wendbare Buginese schepen.
De “logge” VOC schepen kon ook weinig doen.
Nou …. misschien moet Pak Pan Heutsz dan weer van zijn sokkeltje af.
Pak Pierre
“Hoe kan Nederland bepaalde zaken garanderen en ingrijpen door oorlog te verklaren aan een soeverein staat ???” Zelfs tegenwoordig wordt dit nog geprobeerd. De VS zijn de oorlog in Irak begonnen omdat er zogenaamd kernwapens lagen opgeslagen: gevaar voor de wereldvrede! Hoe is de oorlog in Libië begonnen? Nu wil men weer ingrijpen in Syrië, zogenaamd uit humanitaire overwegingen. Hoe zijn we in Afghanistan terecht gekomen? Ingrijpen door Israël bij de kernwapenbases in Iran? iedereen werd boos, daarna gebeurde er niets. Militaire interventie moet via de Veiligheidsraad worden geregeld, maar daar is ook politiek gesteggel.
De VOC-schepen maakten geen gebruik van Straat Malakka. Te smal om te bezeilen. Men voer vanaf de Kaap de Goede Hoop met de wind mee tot Australië (ging soms fout op de riffen) en dan noordelijk naar Straat Soenda. Tot de opening van het Suezkanaal was dit de gangbare route.